ก. จริยธรรมส่วนบุคคล
1. มารยาทในการรับประทานอาหารและเครื่องดื่ม

1. มารยาทในการรับประทานอาหารและเครื่องดื่ม
ท่านนบี ﷺ ได้กำหนดบัญญัติเกี่ยวกับมารยาทในการรับประทานอาหารและเครื่องดื่มไว้แก่ประชาชาติของท่าน เพื่อให้พวกเขามีภาพลักษณ์ที่ดูดีงามที่สุดทางด้านมารยาทและการรำลึกถึงพระผู้ทรงประทานความโปรดปรานและปัจจัยต่างๆ แก่พวกเขา และส่วนหนึ่งของมารยาทดังกล่าวได้แก่

กล่าว “บิสมิลลาอฮฺ” ก่อนนั่งรับประทานหรือดื่ม และกล่าว “อัลฮัมดุลิลลาฮฺ” หลังเสร็จจาการรับประทานหรือดื่ม
มุสลิมควรกล่าวเมื่อจะเริ่มรับประทานหรือดื่มว่า ( بِسْمِ اللهِ ) บิสมิลลาฮฺ “ด้วยพระนามของอัลลอฮฺ” มีรายงานจากท่านอุมัร บิน อบีสะละมะฮฺ ؓ ว่า ท่านกล่าวว่า : เมื่อฉันเป็นเด็กภายใต้การดูแลของท่านนบี ﷺ (ขณะรับประทานอาหาร) มือของฉันจะหยิบอาหารไปทั่วสำรับอาหาร ท่านร่อซูล ﷺ จึงกล่าวสอนฉันว่า :
يَا غُلَامُ سَمِّ اللهَ، وَكُلْ بِيَمِينِكَ، وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ فَمَا زَالَتْ تِلْكَ طِعْمَتِي بَعْدُ
ความว่า : “เด็กน้อยเอ๋ย! จงกล่าว “บิสมิลลาฮฺ” และทานอาหารด้วยมือขวา และจงทานอาหารที่อยู่ตรงหน้าเจ้า หลังจากนั้น มันก็ติดเป็นนิสัยของฉันมาตลอด”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5376, และมุสลิม เลขที่ 2002)
และหากลืมกล่าว “บิสมิลลาฮฺ” ก่อนรับประทานอาหาร และนึกขึ้นได้ในขณะกำลังรับประทานอาหารอยู่ก็ให้กล่าวทันทีว่า :
(بِسْمِ اللَّهِ أَوَّلَهُ وَآخِرَهُ)
(บันทึกโดย อบูดาวูด เลขที่ 3767 และอัตติรมิซีย์ เลขที่ 1858 และท่านกล่าวว่า ฮะดีษฮะซัน เศาะฮีหฺ)
ความว่า : “ด้วยพระนามของอัลลอฮฺ ทั้งตอนแรกและตอนสุดท้าย”
ตามที่ท่านนบี ﷺ ได้แนะนำไว้
ประโยชน์ของการกล่าว “บิสมิลลาฮฺ” นั้นเพื่อเป็นการป้องกันจากการรังควานของชัยฏอนที่จะมาเข้าร่วมรับประทานอาหารด้วย ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า
«إِنَّ الشَّيْطَانَ يَسْتَحِلُّ الطَّعَامَ أَنْ لَا يُذْكَرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ»
ความว่า : “แท้จริง ชัยฏอนจะเข้าร่วมรับประทานอาหารที่ไม่ได้ถูกกล่าวพระนามของอัลลอฮฺ”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2017)

ทานอาหารที่อยู่ตรงหน้า และไม่ทานอาหารที่อยู่ตรงหน้าผู้อื่นหรือตรงกลางสำรับ
ส่วนหนึ่งจากมารยาทของการรับประทานอาหาร คือ เมื่อบุคคลใดร่วมรับประทานกับผู้อื่นก็ให้รับประทานอาหารที่อยู่ตรงหน้า ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้ชี้แนะ อุมัร บิน อบี สะละมะฮฺ ในฮะดีษของท่านที่ว่า :
«وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ»
ความว่า : “…และเจ้าจงรับประทานอาหารที่อยู่ตรงหน้าเจ้า…”

นั่งรับประทานอาหารและดื่ม และไม่ยืนหรือนั่งเอกเขนก
ส่วนหนึ่งจากมารยาทของการรับประทานอาหาร คือ ต้องนั่งรับประทานอย่างเรียบร้อยโดยไม่พิงกาย เนื่องจาก
ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :
«إِنِّي لَا آكُلُ مُتَّكِئًا»
ความว่า : “แท้จริง ฉันจะไม่รับประทานอาหารในลักษณะที่นอนเอกเขนกพิงกาย”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5398, 5399)
คำว่า “นอนพิงกาย” หมายถึงการนอนเหยียดยาวไปในทางใดทางหนึ่งโดยเอามือพิงไว้หรือพิงด้วยสิ่งอื่น และบางคนอธิบายว่าหมายถึง การนั่งเอกเขนก
(ฟัตฮุลบารีย์ เล่ม 9 หน้า 541, ซุบุลุสสลาม เล่ม 3 หน้า 119)

การนั่งดื่ม
มารยาทหนึ่งของการดื่มน้ำ คือ มุสลิมจะต้องนั่งดื่ม เพราะการนั่งดื่มเป็นการปฏิบัติที่สมบูรณ์ที่สุด เป็นวิธีที่สอดคล้องกับการปฏิบัติของท่านนบี แต่ก็อนุญาตให้ยืนดื่มได้ เนื่องจากมีหลักฐานที่เศาะฮีหฺ จากท่านนบี ﷺ ว่าท่านเคยยืนดื่ม และหลักฐานการอนุญาตให้ยืนดื่มดังกล่าวได้เปลี่ยนความหมายของการห้ามยืนดื่มที่มีรายงานจากท่านนบี ﷺ
ท่านฮาฟิซ อิบนุ ฮะญัร ได้กล่าวว่า :
และที่ฉันเข้าใจคือ ฮะดีษต่างๆ ที่รายงานว่าท่านนบี ﷺ ยืนดื่มนั้นบ่งชี้ถึงการอนุญาตให้กระทำเช่นนั้น ส่วนฮะดีษที่ห้ามนั้น บ่งชี้ถึงการส่งเสริมและการสนับสนุนให้ปฏิบัติในสิ่งที่เหมาะสมกว่า
(ดู ฟัตฮุลบารีย์ เล่ม 10 หน้า 83 )

ทานอาหารและดื่มน้ำด้วยมือขวา
การรับประทานอาหารและการดื่มมือขวาเป็นมารยาทที่วาญิบ(จำเป็น)ต้องยึดปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ซึ่งท่านนบี ﷺ ได้กำชับให้อุมัร บิน อะบี สะละมะฮฺ ปฏิบัติเช่นนี้ ท่านกล่าวว่า :
“เจ้าจงทานด้วยมือขวาของเจ้า”
และครั้งหนึ่งท่านนบี ﷺ เห็นชายคนหนึ่งกินด้วยมือซ้าย ท่านจึงกล่าวกับชายคนนั้นว่า
“เจ้าจงทานด้วยมือขวาของเจ้า”
ชายคนนั้นตอบว่า :
“ฉันไม่สามารถทำได้ (เขาพูดด้วยความอวดดี ทั้ง ๆ ที่ไม่มีอุปสรรคในการรับประทานด้วยมือขวา)
ดังนั้น ท่านนบี ﷺ จึงได้สาปแช่งเขาว่า
“เจ้าจะไม่สามารถ (ทานด้วยมือขวา) ตลอดไป!”
หลังจากนั้นชายผู้นั้นก็ไม่สามารถยกมือขวาของตนได้อีกเลย
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2021)
เพราะหลังจากนั้น มือขวาของเขาได้กลายเป็นอัมพาตทำให้ไม่สามารถยกถึงปากได้ ฮะดีษนี้บ่งชี้อย่างชัดเจนว่าไม่อนุญาตหรือห้ามรับประทานด้วยมือซ้าย
แท้จริงแล้ว ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า ชัยฏอนนั้น จะกินและดื่มโดยใช้มือข้างซ้ายของมัน
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2020)

ทานอาหารด้วยสามนิ้ว เลียนิ้วหลังจากทานเสร็จและเลียภาชนะ
ตามหลักการของซุนนะฮฺ นบี ﷺ ให้รับประทานด้วยนิ้วมือสามนิ้ว คือ นิ้วกลาง นิ้วชี้และนิ้วโป้ง (นิ้วหัวแม่มือ) และเมื่อเสร็จสิ้นการรับประทานอาหาร ก็ให้เลียนิ้วก่อนจึงค่อยล้างมือให้สะอาด
มีรายงานจาก กะอฺบ์ บิน มาลิก ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุ ท่านกล่าวว่า:
رَأَيْتُ رَسُوْلَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْكُلُ بِثَلَاثِ أَصَابِعَ، فَإِذَا فَرَغَ لَعِقَهَا
ความว่า “ฉันเห็นท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ รับประทานอาหารด้วยสามนิ้ว เสร็จแล้วท่านก็เลียมัน”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2033)
มีซุนนะฮฺส่งเสริมให้เลียภาชนะที่มีอาหารติดอยู่ เมื่อรับประทานเสร็จ
รายงานจากญาบิร ؓ เล่าว่า “แท้จริง ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ใช้ให้เลียนิ้วมือและภาชนะ และท่านกล่าวว่า:
«إِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ فِي أَيِّ طَعَامِكُمُ الْبَرَكَةُ»
ความว่า “แท้จริง พวกท่านไม่สามารถทราบได้ว่าความจำเริญ(บะเราะกะฮฺ) อยู่ ณ ส่วนใดในอาหารของพวกท่าน”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2034)
หมายความว่า อาจเป็นไปได้ว่าความจำเริญ (บะเราะกะฮฺ) และประโยชน์ของอาหารอันมากมายนั้นจะอยู่ในอาหารส่วนที่ท่านเลียก็อาจเป็นไปได้
(อิบนุ อัลอุษัยมีน, ชัรฮฺ เศาะฮีหฺ มุสลิม เล่ม 7 หน้า 244)

กล่าวชื่นชมอาหารและเครื่องดื่มและห้ามตำหนิ
ผู้ใดรู้สึกถูกใจกับอาหารหรือเครื่องดื่มใดๆ ก็ควรกล่าวคำชื่นชมสิ่งนั้น ดังที่มีรายงานจากการกระทำของท่านนบี ﷺ
มีรายงานจากญาบิร ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุ แจ้งว่า
“ท่านนบี ﷺ ได้ร้องขอสำรับอาหารจากครอบครัวของท่าน พวกเขากล่าวว่า ที่บ้านเราไม่มีสิ่งใดๆ นอกจากน้ำส้มสายชูเท่านั้น”
ดังนั้น ท่านจึงขอให้นำน้ำส้มสายชูนั้นมา แล้วท่านก็รับประทานน้ำส้มสายชูดังกล่าว พลันก็กล่าวชื่นชมว่า:
«نِعْمَ الإِدَامُ الخَلُّ، نِعْمَ الإِدَامُ الخَلُّ»
ความว่า “อาหารที่ดีที่สุดคือน้ำส้มสายชู อาหารที่ดีที่สุดคือน้ำส้มสายชู”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2052)
ผู้ที่พระองค์ทรงให้เขามีอาหารรับประทานในแต่ละมื้อนั้น เขาต้องรู้สึกขอบคุณต่อพระองค์ ที่ให้เขามีอาหารรับประทาน หากรสชาดถูกใจให้กล่าวชมและพอใจ หากรสชาดไม่ถูกปากก็ไม่ต้องรับประทานแต่ต้องไม่ตำหนิอาหารนั้น
มีรายงานจาก อบูฮุร็อยเราะฮฺ ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุ ท่านกล่าวว่า:
مَا عَابَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَعَامًا قَطُّ، إِنِ اشْتَهَاهُ أَكَلَهُ، وَإِنْ كَرِهَهُ تَرَكَهُ
ความว่า : “ท่านร่อซูล ﷺ ไม่เคยกล่าวตำหนิอาหารใด ๆ เลย หากท่านชอบ ท่านก็รับประทาน และหากไม่ชอบท่านก็ไม่รับประทาน”
(บันทึกโดยอัลบุคอรีย์ เลขที่ 5409, มุสลิม เลขที่ 2064)

ทานแต่พอดีและไม่มูมมาม
มารยาทที่ดีงามประการหนึ่งในการรับประทานอาหาร คือ มุสลิมต้องหลีกห่างจากการรับประทานจนอิ่มเกิน เนื่องจาก ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวแนะนำไว้ว่า
مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ، بِحَسْبِ ابْنِ آدَمَ أَكَلَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ، فَإِنْ كَانَ لَا مَحَالَةَ، فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ، وَثُلُثٌ لِشَرَابِهِ، وَثُلُثٌ لِنَفْسِهِ
ความว่า : “ไม่มีภาชนะใดที่มนุษย์ใส่อาหารจนเต็มที่เลวร้ายไปกว่าท้องของมนุษย์เอง แค่อาหารเพียงไม่กี่คำก็เพียงพอสำหรับมนุษย์แล้วที่จะทำให้เขามีแรงยืนตรงขึ้นได้ หากจำเป็นต้องทานอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ก็ให้แบ่งกระเพาะออกเป็นสามส่วน ส่วนหนึ่งสำหรับอาหาร อีกส่วนหนึ่งสำหรับเครื่องดื่ม และอีกส่วนหนึ่งสำหรับลมหายใจของเขา”
(บันทึกโดย อัตติรมิซีย์ เลขที่ 2381 และท่านกล่าวว่าเป็นฮะดีษฮะซัน เศาะฮีหฺ และอัลฮากิม เล่ม 4 หน้า 121 และกล่าวว่า เศาะฮีหฺ และอัซซะฮะบีย์ก็ยอมรับ)
มีรายงานจากอิมาม อัชชาฟิอีย์ ท่านกล่าวว่า :
ความอิ่มทำให้ร่างกายหนัก ทำให้หัวใจแข็งกระด้าง ทำลายความปราดเปรื่องทางปัญญาทำให้เกียจคร้านในการทำอิบาดะฮฺ
(อัลเฆาะซาลีย์, อิฮุยาอ์ อุลูมิดดีน เล่ม 1 หน้า 25)

คลายลมหายใจนอกภาชนะและไม่ดื่มจากปากภาชนะส่วนกลาง
ส่วนหนึ่งจากมารยาทในการดื่ม คือ ให้พักลมหายใจในขณะดื่มน้ำ อย่างน้อยสามครั้ง โดยให้เอาภาชนะที่ใช้ดื่มออกจากปาก แล้วหายใจครั้งหนึ่ง หลังจากนั้นก็ดื่มต่อ ดังที่มีรายงานจาก ษุมามะฮฺ บิน อับดิลลาฮฺ ท่านกล่าวว่า:
ท่านอะนัส บิน มาลิก จะพักหายใจจากภาชนะในการดื่มจำนวนสองหรือสามครั้ง และได้เล่าว่า แท้จริง ท่านนบี ﷺ ได้พักหายใจในการดื่มจากภาชนะจำนวนสามครั้ง
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5631 และมุสลิม เลขที่ 2028)
และท่านนบี ﷺ ห้ามไม่ให้ปล่อยลมหายใจขณะดื่มน้ำในภาชนะ โดยกล่าวเตือนว่า
«إِذَا شَرِبَ أَحَدُكُمْ فَلَا يَتَنَفَّسْ فِي الْإِنَاءِ»
ความว่า : “เมื่อคนใดในหมู่พวกท่านดื่มน้ำ ก็จงอย่าหายใจรดลงในภาชนะนั้น”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5630 และมุสลิม เลขที่ 267 และสำนวนเป็นของอัลบุคอรีย์)
เพราะจะสร้างความสกปรกแก่คนที่ดื่มหลังจากนั้น และบางทีอาจมีบางสิ่งออกจากปากของเขา แล้วเกิดอันตรายต่อผู้อื่น
ในทำนองเดียวกัน ท่านนบี ﷺ ได้ห้ามมิให้ดื่มจากปากภาชนะตักน้ำหรือถังน้ำ มีรายงานจากอบูสะอีด ท่านกล่าวว่า :
نَهَى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ اخْتِنَاثِ الْأَسْقِيَةِ : أَنْ يُشْرَبَ مِنْ أَفْوَاهِهَا
ความว่า : “ท่านร่อซูล ﷺ ได้ห้ามฉีกหรือตัดปากภาชนะบรรจุน้ำ แล้วดื่มกินจากปากภาชนะนั้น”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5625 และ มุสลิม เลขที่ 2023)

รับประทานอาหารโดยเจตนาเพื่อให้มีพละกำลังในการภักดีต่ออัลลอฮฺ
การตั้งเจตนาจะเกิดขึ้นกับทุกสิ่งที่เป็นที่อนุมัติรวมถึงกิจการทางโลกทั้งหลาย ดังนั้น ผู้ใดตั้งเจตนาในการงานทางโลกและกิจการปกติทั่วไปของเขาเพื่อเป็นการช่วยสนับสนุนการทำหน้าที่ในสิทธิอันพึงปฏิบัติต่ออัลลอฮฺ การปฏิบัติสิ่งที่เป็นวาญิบ และสิ่งที่เป็นการส่งเสริมให้กระทำ และนำเจตนาอันดีงามดังกล่าวไปใช้ในการรับประทานอาหาร การดื่ม การนอน การพักผ่อน การประกอบอาชีพ ตลอดจนกิจกรรมทั่วไป การงานเหล่านั้นก็จะกลายเป็นการอิบาดะฮฺ และอัลลอฮฺจะประทานบะเราะกะฮฺในการงานของเขา และจะเปิดประตูแห่งความดีงามและปัจจัยยังชีพแก่เขาอย่างไม่สามารถคณานับได้และไม่เคยคาดคิดมาก่อน
(อิบนุ สะอฺดีย์, บะฮฺญะฮฺ กุลูบ อัลอับร็อร หน้า 12)

สิ่งที่บัญญัติให้กระทำสำหรับผู้ที่ไปร่วมงานเลี้ยงในขณะที่ถือศีลอด
สำหรับผู้ถือศีลอดที่ได้รับเชิญให้ไปทานอาหารส่งเสริมให้เขาขอดุอาอฺให้กับเจ้าภาพให้ได้รับการอภัยโทษ และมีศิริมงคลในชีวิตและอื่นๆ ฯลฯ
(อันนะวะวีย์, ชัรฮุเศาะฮีหฺ มุสลิม เล่ม 9 หน้า 236)
ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :
إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ فَلْيُجِبْ، فَإِنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُصَلِّ، وَإِنْ كَانَ مُفْطِرًا فَلْيَطْعَمْ
ความว่า : “เมื่อคนหนึ่งคนใดในหมู่พวกท่านได้รับเชิญให้ไปทานอาหาร ก็จงตอบรับการเชิญนั้น หากเขากำลังถือศีลอด ก็จงดุอาอฺให้กับผู้เชิญ และถ้าไม่ถือศีลอด ก็จงไปรับประทานอาหารตามคำเชิญ”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 1431)
โปรดติดตามตอนต่อไป
2. มารยาทในการนุ่งห่ม
ท่านนบี ﷺ ได้กำหนดแบบอย่างมารยาทในการนุ่งห่มเอาไว้ เพื่อให้ประชาชาติของท่านนำไปยึดถือปฏิบัติและส่วนหนึ่งของมารยาทดังกล่าวได้แก่ :-

■ ส่งเสริมให้แต่งกายด้วยอาภรณ์สีขาวและอนุญาตให้ใช้สีอื่น ๆ
ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ส่งเสริมให้แต่งกายด้วยอาภรณ์สีขาว ดังมีรายงานจากท่านอับดุลลอฮฺ บิน อับบาส ท่านกล่าวว่า : ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า :-
«الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهَا مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ، وَكَفِّنُوا فِيهَا مَوْتَاكُمْ»
ความว่า : “พวกท่านจงสวมใส่อาภรณ์สีขาว เพราะอาภรณ์สีขาวเป็นอาภรณ์ที่ดีที่สุดสำหรับพวกท่าน และจงห่อศพของพวกท่านด้วยผ้าสีขาว”
(บันทึกโดย อบูดาวู๊ด เลขที่ 3878, อัตติรมิซีย์ เลขที่ 994 และท่านกล่าวว่า เป็นฮะดีษฮะซัน เศาะฮี๊ฮฺ)
ท่านได้ให้เหตุผลในการกล่าวชมอาภรณ์สีขาวว่า :
«إِنَّهَا أَطْهَرُ وَأَطْيَبُ»
ความว่า : “แท้จริง อาภรณ์สีขาวนั้นดูสะอาดบริสุทธิ์กว่าและดีกว่าสีใด ๆ”
(บันทึกโดย อัตติรมิซีย์ เลขที่ 2811, อันนะซาอีย์ เล่ม 8 หน้า 205 จากฮะดีษ สะมุเราะฮฺ บิน ญุนดุบ และอัตติรมิซีย์ กล่าวว่า เป็นฮะดีษฮะซัน เศาะฮี๊ฮฺ และอัลฮากิม เล่ม 4 หน้า 185 และท่านกล่าวว่า เศาะฮี้ฮฺ และอัซซะฮะบีย์ ก็เห็นพ้อง)
อนุญาตให้สวมอาภรณ์อื่นจากสีขาว เพราะท่านนบี ﷺ เคยโพกศีรษะด้วยผ้าสีดำ
(บันทึกโดย อบูดาวูด เลขที่ 4038)
สวมเสื้อสีเขียวสองตัว”
(บันทึกโดยอบูดาวูด เลขที่ 4065 อัตติรมิซีย์ เลขที่ 2813, อันนะซาอีย์ เล่ม 8 หน้า 204)

■ ควรใช้เสื้อผ้าที่ราคาปานกลางไม่ซ่อมซ่อหรือแพงเกินไป
มารยาทที่ดีของการใช้เสื้อผ้าก็คือ ควรจะมีราคาปานกลางเหมาะสมกับฐานะและคนทั่วไปใช้สวมใส่กัน โดยไม่ฟุ่มเฟือยสุรุ่ยสุร่าย ดังฮะดีษของท่านนบี ﷺ ที่ว่า : –
«كُلُوا وَاشْرَبُوا وَالْبَسُوا وَتَصَدَّقُوا فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ وَلَا مَخِيلَةٍ»
ความว่า : “ท่านทั้งหลาย จงรับประทานและจงดื่ม จงบริจาค
จงสวมใส่อย่างไม่สุรุ่ยสุร่ายและไม่โอ้อวด”
(บันทึกโดย อันนะซาอีย์ เล่ม 5 หน้า 79 อัลบุคอรีย์ ด้วยสำนวนตะอฺลีกที่ยืนยัน กิตาบ อัลลิบาส เล่ม 10 หน้า 252 (ฟัตฮุลบารีย์)
เป็นการสมควรอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่อัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงโปรดปรานแก่เขาให้มีทรัพย์สินมากมาย จะต้องสวมใส่เครื่องแต่งตัวที่เหมาะสมกับฐานะ เพื่อเป็นการแสดงออกในเนี้ยะมัตของอัลลอฮฺ ﷻ แก่เขา ดังฮะดีษของอะบี อัลอะฮฺวัศจากบิดาของเขาว่า
«أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ثَوْبٍ دُونٍ فَقَالَ: أَلَكَ مَالٌ، قَالَ نَعَمْ قَالَ مِنْ أَيِّ الْمَالِ، قَالَ: قَدْ آتَانِيَ اللَّهُ مِنَ الإِبِلِ وَالْغَنَمِ وَالْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ، قَالَ: فَإِذَا آتَاكَ اللهُ مَالًا فَلْيُرَ أَثَرُ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْكَ وَكَرَامَتِهِ»
ความว่า : “ฉันได้มาหาท่านร่อซูล ﷺ โดยที่ฉันได้สวมเสื้อเก่าๆอยู่ ท่านจึงได้กล่าวแก่ฉันว่า : ท่านมีทรัพย์ใช่ไหม? ฉันตอบว่า มีครับ ท่านกล่าวว่า มีอะไรบ้าง? ฉันตอบว่ามีทุกอย่างที่อัลลอฮฺได้ทรงให้แก่ฉัน ฝูงอูฐ ฝูงวัว ฝูงแพะ ฝูงม้า และข้าทาสบริวาร ท่านกล่าวว่า ดังนั้นเมื่ออัลลอฮฺได้ทรงประทานให้ท่านมีทรัพย์สินใด ท่านก็จงทำให้ผลของความโปรดปรานของอัลลอฮฺที่ทรงประทานให้แก่ท่านปรากฏ เห็นร่องรอยของความเอื้อเฟื้อของพระองค์แก่ท่านเถิด”
(บันทึกโดย อันนะซาอีย์ เล่ม 8 หน้า 196 ด้วยสายรายงานที่เศาะฮี้ฮฺ)
และในฮะดีษของอัมรฺ อิบนุ อัลอาศแจ้งว่า ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :-
«إِنَّ اللهَ يُحِبُّ أَنْ يَرَى أَثَرَ نِعْمَتِهِ عَلَى عَبْدِهِ»
ความว่า : “แท้จริง อัลลอฮฺ ﷻ นั้น ทรงชื่นชอบที่จะเห็นความโปรดปรานของพระองค์ที่ประทานให้แก่บ่าวของพระองค์”
(บันทึกโดย อัตติรมิซีย์ เลขที่ 2819 และท่านกล่าวว่า เป็น ฮะดีษฮะซัน)
3. มารยาทในการสวมใส่หรือถอดเครื่องแต่งตัว.
ขณะที่สวมใส่เสื้อผ้าหรือรองเท้าสมควรที่จะสวมใส่ด้านขวาก่อน และเมื่อจะถอด ก็ถอดด้านซ้ายก่อนด้านขวา ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า :
«إِذَا انْتَعَلَ أَحَدُكُمْ فَلْيَبْدَأْ بِالْيَمِينِ، وَإِذَا نَزَعَ فَلْيَبْدَأْ بِالشِّمَالِ، وَلْتَكُنِ الْيَمِينُ أَوَّلَهُمَا يَنْتَعِلُ، وَآخِرَهُمَا يَنْزِعُ»
ความว่า : “เมื่อคนหนึ่งคนใดในพวกท่านจะสวมรองเท้า เขาก็จงเริ่มด้านขวาก่อน และเมื่อจะถอด ก็เริ่มด้านซ้ายก่อน จงสวมด้านขวาก่อนและถอดด้วยด้านซ้ายก่อน”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5856 มุสลิม เลขที่ 1097 และสำนวนเป็นของอัลบุคอรีย์)
บัญญัติการกล่าวรำลึกถึงอัลลอฮฺในขณะสวมชุดใหม่ ให้กล่าวดุอาอฺดังนี้ :
اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ ، أَنْتَ كَسَوْتَنِي، أَسْأَلُكَ مِنْ خَيْرِهِ وَخَيْرِ مَا صُنِعَ لَهُ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهِ وَشَرِّ مَا صُنِعَ لَهُ
ความว่า : “ข้าแด่ อัลลอฮฺ การสรรเสริญทั้งหลายเป็นของพระองค์ ผู้ทรงให้ฉันได้สวมใส่ชุดนี้ (บอกชื่อของชุดที่สวมนั้น จะเป็นเสื้อหรือผ้าโพก หรือเสื้อคลุม) ฉันขอต่อพระองค์ในความดีของเสื้อนี้และที่เป็นความดีที่ถูกให้มากับชุดนี้, ฉันขอความคุ้มครองจากพระองค์ให้พ้นจากความไม่ดีของเสื้อนี้และความไม่ดีที่มากับชุดนี้”
(บันทึกโดย อบูดาวูด เลขที่ 4020 อัตติรมิซีย์ เลขที่ 1767 อัลฮากิม เล่ม 4 หน้า 192 และกล่าวว่า เศาะฮีฮฺ และอัซซะฮะบีย์ ก็เห็นพ้องด้วยจากฮะดีษ อบูสะอีด อัลคุดรีย์)
ดุอาอฺนี้ แสดงถึงการยอมรับในความโปรดปรานของอัลลอฮฺ ﷻ และบุญคุณของพระองค์ที่ทรงมีต่อมนุษย์ เป็นการแสดงออกถึงการพึ่งพาให้พระองค์ได้ประทานความดีและปกป้องให้พ้นความชั่วหรือภัยอันตราย
4. มารยาทในการนอน:
มารยาทเกี่ยวกับการนอน มีแบบอย่างจากท่านนบี ﷺ ระบุไว้ดังนี้
■ นอนแต่หัวค่ำ
ไม่สมควรนอนดึกหรืออดนอนโดยไม่มีประโยชน์ มุสลิมสมควรเข้านอนแต่หัวค่ำหลังจากละหมาดอิชาอฺแล้ว ยกเว้นในกรณีทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ เช่น พูดคุยกับแขก หรือทบทวนบทเรียนความรู้ หรือสร้างความใกล้ชิดกับครอบครัว หรือทำผลประโยชน์ให้กับบรรดาพี่น้องมุสลิม เนื่องจากมีรายงานของอบีบัรซะฮฺอัลอัสละมียฺ เล่าว่า
أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا
ความว่า :
“ท่านนบี ﷺ นั้น ไม่ชอบการเข้านอนก่อนละหมาดอิชาอฺ และการพูดคุยหลังละหมาดอิชาอฺ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 547 และมุสลิม เลขที่ 647)
■ นอนตะแคงขวา, ไม่นอนคว่ำ
มารยาทของการนอนนั้น คือ ให้เริ่มนอนตะแคงขวา และหลังจากนั้นจะเปลี่ยนเป็นด้านซ้ายก็ไม่เป็นไร เนื่องจากมีฮะดีษของท่านหญิงอาอิชะฮฺ رضي الله عنها ว่า
“แท้จริงท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ นั้น ตะแคงข้างขวาของท่าน”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 994)
และไม่สมควรที่มุสลิมจะนอนคว่ำ เนื่องจากท่านนบี ﷺ พูดกับผู้ที่ท่านเห็นเขานอนคว่ำท่านนบี ﷺ พูดกับผู้ที่ท่านเห็นเขานอนคว่ำว่า :-
إِنَّ هَذِهِ ضِجْعَةٌ يُبْغِضُهَا اللَّهُ
ความว่า :
“นี่เป็นการนอนที่อัลลอฮฺทรงกริ้ว”
(บันทึกโดย อบูดาวู๊ด เลขที่ 5040 จากฮะดีษของยะอีซบิน ฏิคฟะฮฺ จากบิดาของท่านและอัตติรมิซีย์ เลขที่ 2768 จากฮะดีษ อบูฮุร็อยเราะฮฺ)
■ ดุอาอก่อนเข้านอนและหลังตื่นนอน:
สมควรที่คนมุสลิมจะต้องจำดุอาอก่อนนอน ดังมีรายงานชัดเจนจากท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ดังนี้ :-
ดุอาอฺ :-
»بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ أَمُوتُ وَأَحْيَا«
ความว่า :
“ด้วยพระนามแห่งพระองค์ท่าน ข้าพระองค์จะนอนและตื่นด้วยพระนามของพระองค์”
(บันทึกโดย อบูดาวู๊ด)
และเมื่อตื่นนอนแล้วก็กล่าวว่า :-
»الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَحْيَانَا بَعْدَ مَا أَمَاتَنَا وَإِلَيْهِ النُّشُورُ«
ความว่า :
“มวลการสรรเสริญทั้งมวล เป็นสิทธิของอัลลอฮฺ
ผู้ซึ่งให้เราได้มีชีวิตขึ้นมาหลังจากที่ได้ให้เราตายไป และยังพระองค์นั้นคือการกลับไป”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5849 จากฮะดีษ ฮุซัยฟะฮฺ และมุสลิม เลขที่ 4886 จากฮะดีษ อัลบะรออฺ)
และท่านนบี ﷺ ได้กล่าวกับท่านอาลีและท่านหญิงฟาฏิมะฮฺ ว่า
»أَلَا أَدُلُّكُمَا عَلَى مَا هُوَ خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ، إِذَا أَوَيْتُمَا إِلَى فِرَاشِكُمَا أَوْ أَخَذْتُمَا مَضَاجِعَكُمَا فَكَبِّرَا ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ وَسَبِّحَا ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ وَاحْمَدَا ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ فَهَذَا خَيْرٌ لَكُمَا مِنْ خَادِمٍ«
ความว่า :
“ฉันจะบอกแก่เจ้าทั้งสองถึงสิ่งที่ดีกว่าสำหรับเจ้าทั้งสอง ยิ่งกว่าคนรับใช้เสียอีกเอาไหม? กล่าวคือ เมื่อเจ้าทั้งสองจะเข้านอน หรือจะเริ่มนอน ก็จงกล่าว “อัลลอฮุอักบัร” 33 ครั้ง และกล่าว “ซุบฮานัลลอฮฺ” 33 ครั้ง และกล่าว “อัลฮัมดุลิลลาฮฺ” 33 ครั้ง นี่คือสิ่งที่ดียิ่งกว่าคนรับใช้เสียอีก”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 5843)
และท่านนบี ﷺ เมื่อท่านเข้ามายังที่นอนของท่าน ท่านกล่าวว่า :-
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَطْعَمَنَا وَسَقَانَا وَكَفَانَا وَآوَانَا فَكَمْ مِمَّنْ لَا كَافِيَ لَهُ وَلَا مُؤْوِيَ
ความว่า :
“มวลการสรรเสริญเป็นสิทธิของอัลลอฮฺผู้ทรงประทานอาหารแก่เรา ให้น้ำดื่มแก่เรา และทรงเป็นที่พอเพียงแก่เรา และทรงให้ที่นอนแก่เรา ยังมีอีกกี่มากน้อยที่ยังขาดแคลนไม่มีที่พอเพียงและไม่มีผู้ให้ที่พักพิงแก่เขาเลย”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 4890)
■ การนอนโดยมีน้ำละหมาด
มารยาทในการนอน คือ จะต้องมีน้ำละหมาด มีคำกล่าวของท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ แก่อัลบัรรออ์ บิน อาซิบ رضي الله عنه ว่า :-
»إِذَا أَتَيْتَ مَضْجَعَكَ فَتَوَضَّأْ وُضُوءَكَ لِلصَّلَاةِ«
ความว่า :
“เมื่อเจ้าเข้าไปยังที่นอนของเจ้า
ก็จงอาบน้ำละหมาดเหมือนกับที่ทำน้ำละหมาดเพื่อการละหมาด”
(มุตตะฟะกุนอะลัยฮฺ)
และท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้สั่งใช้ไว้ในฮะดีษของท่านบะร็ออุ บิน อาซิบ รายงานว่า ให้เขากล่าวขณะที่เข้านอนว่า :
اللَّهُمَّ أَسْلَمْتُ نَفْسِي إِلَيْكَ، وَفَوَّضْتُ أَمْرِي إِلَيْكَ، وَأَلْجَأْتُ ظَهْرِي إِلَيْكَ رَهْبَةً وَرَغْبَةً إِلَيْكَ، لَا مَلْجَأَ وَلَا مَنْجَا مِنْكَ إِلَّا إِلَيْكَ، آمَنْتُ بِكِتَابِكَ الَّذِي أَنْزَلْتَ وَبِنَبِيِّكَ الَّذِي أَرْسَلْتَ
ความว่า :
“โอ้ อัลลอฮฺ ฉันขอมอบชีวิตของฉัน ไว้กับพระองค์, ฉันขอมอบหมายการงานทุกสิ่งต่อพระองค์ท่าน และขอพึ่งพาพระองค์ท่านด้วยความเกรงกลัวการลงโทษและปรารถนาผลบุญที่พระองค์ ไม่มีที่พักพิงใด และไม่มีทางรอดพ้นใด ๆ นอกจากพระองค์ท่านเท่านั้น ฉันศรัทธาต่อคัมภีร์ของพระองค์ที่ได้ทรงประทานลงมา และศรัทธาต่อนบีของพระองค์ ที่พระองค์ได้ทรงส่งมา”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5836 และมุสลิม เลขที่ 4885)
5.มารยาทการใช้ท้องถนน
สิ่งหนึ่งจากมารยาทที่อิสลามส่งเสริมให้ปฏิบัติในการใช้ทางสัญจรได้แก่ ได้แก่ : –
■ ห้ามนั่งบนทางสัญจร
มีรายงานจากท่านนบี ﷺ เตือนให้ระวังการนั่งขวางเส้นทางสัญจร เว้นแต่ว่าเมื่อนั่งแล้วก็ต้องให้สิทธิของเส้นทางสัญจร และออกห่างจากเรื่องที่ศาสนาห้ามเอาไว้ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า
«إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ عَلَى الطُّرُقَاتِ»
ความว่า “ท่านทั้งหลาย จงระมัดระวังการนั่งบนทางสัญจร…”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 2285 และมุสลิม เลขที่ 3960)
สาเหตุที่ต้องมีมารยาท ก็เพราะว่า การนั่งตามทางสัญจรนั้น จะทำให้มีสิ่งที่ไม่ดีงามและเกิดผลเสียหลายประการ เช่น การสอดรู้สอดเห็นเรื่องของผู้อื่น หรือติดตามพฤติกรรมของผู้คน หรือบางครั้งก็มีการวิพากษ์วิจารณ์ลับหลัง หรือล้อเลียนคนที่ผ่านไปมา หรืออาจก่อให้เกิดการกระทำที่ไม่สมควรต่อสตรีมุอฺมินะฮฺ ในช่วงที่นางเหล่านั้นออกไปทำธุระของนาง ฯลฯ
■ มารยาทที่ควรระวังในการนั่งบนทางสัญจร
ท่านนบี ﷺ ได้อนุญาตให้ผู้มีความจำเป็นนั่งบนทางสัญจรได้ และเมื่อนั่งแล้วก็ต้องรักษาสิทธิของท้องถนนให้ดี ดังฮะดีษที่ ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า
إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ عَلَى الطُّرُقَاتِ ، قَالُوا يَارَسُوْلَ اللهِ ، مَا لَنَا
بُدٌّ مِنْ مَجَالِسِنَا نَتَحَدَّثُ فِيْهَا، قَالَ رَسُوْلُ اللَّهِ صَلَّ اللَّهُ عَلَيْهِ
وَسَلَّم: فَإِذَا آبَيْتُمْ إِلَّا المَجَالِسَ فَأَعْطَوْا الطَّرِيقَ حَقَّهُ، قَالُوا
وَمَاحَقُهُ، قَالَ: غَضُّ الْبَصَرِ وَكَفُّ الأَذَى وَرَدُّ السَّلَامِ وَالْأَمْرُ
بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ
ความว่า “พวกท่านพึงระวังการนั่งที่ทางสัญจร พวกเขากล่าวว่า โอ้ท่านร่อซูลเราจำเป็นต้องนั่งเพื่อเป็นที่ชุมนุมพูดคุยกันตรงนั้น ท่านร่อซูล ﷺ จึงพูดว่า ถ้าพวกท่านจำเป็นต้องนั่ง ก็จงให้สิทธิแก่ทางสัญจร พวกเขากล่าวว่า อะไรคือสิทธิของการใช้ทางสัญจร? ท่านนบีตอบว่า ลดสายตา ลดการก่ออันตราย ตอบรับสลาม และใช้กันให้ทำดีและห้ามปรามมิให้ทำชั่ว”
(มุตตะฟะกุนอะลัยฮฺ)
ดังนั้น ท่านนบี ﷺ ได้บอกเรื่องของมารยาทที่สมควรแก่ผู้ที่นั่งบนทางสัญจรพึงจะกระทำคือ
- การลดสายตาจากผู้สัญจรไปมา เพราะอาจก่อให้เกิดความไม่สบายใจแก่ผู้ที่ผ่านไปมา การลดสายตา คือ ต้องไม่จ้องมองผู้เดินผ่านไปมาที่เป็นสตรีเพศ เพื่อเป็นการปกป้องเกียรติของนาง
- ละเว้นคำพูดหรือการกระทำ โดยเฉพาะคำพูดล้อเลียนหรือเย้ยหยันหรือพูดนินทาลับหลัง และจะต้องไม่สร้างความเดือดร้อนให้แก่ผู้สัญจร
- จำเป็นต้องตอบรับสลาม คือ ต้องตอบรับสลามคนที่กล่าวสลามแก่เขา
- การใช้ให้ทำความดี และสิ่งที่เรียกว่าเป็นความดีนั้นคือทุกสิ่งที่อัลลอฮฺ ﷻ สั่งใช้ เมื่อพบเห็นผู้ที่เพิกเฉยละเลย ก็ตักเตือนเขาให้ทำความดีนั้น และส่งเสริมสนับสนุนให้ทำดีโดยวิธีชักชวนให้เขาทำสิ่งที่ดี
- การห้ามปรามจากการกระทำความชั่ว หากพบเห็นคนกำลังทำความชั่วเรื่องหนึ่งเรื่องใด ก็ให้ห้ามปรามและตักเตือนเขา พร้อมพยายามขจัดความไม่ดีนั้นให้หมดไป
(ดู อิบนุ อัลอุษัยมีน, ชัรฮุ ริยาฎุศศอลิฮีน เล่ม 4 หน้า 540, อบูบักร อัลญะซาอิรีย์, “มินฮาจญ์ อัลมุสลิม” หน้า 105)
■ มารยาทของการสัญจรบนท้องถนน
ท้องถนนนั้นคือสถานที่ใช้ประโยชน์ร่วมกัน ซึ่งแต่ละคนก็ได้รับประโยชน์จากท้องถนนนั้น จึงจำเป็นอย่างยิ่งแก่ผู้ใช้ถนนจะต้องมีมารยาทดังนี้
- จะต้องไม่ก่ออันตรายให้แก่ผู้สัญจรไปมา หรือผู้ที่นั่งบนท้องถนนนั้น ไม่ว่าจะเป็นจากการพูดหรือการกระทำ
- จะต้องไม่ทำให้เกิดความลำบากแก่ผู้อื่น โดยเฉพาะอย่างยิ่งขณะที่กำลังขับรถหรือเดินผ่าน เพราะบางทีการทำ
เช่นนั้นจะก่อให้เกิดอุบัติเหตุ ถึงขั้นสูญเสียชีวิตและทรัพย์สินไปโดยใช่เหตุ
- จะต้องไม่ใช้ความเร็วจนเกินไปในการใช้ท้องถนน เพราะว่าชีวิตของแต่ละคนนั้นเป็นอะมานะฮฺของเราทุกคนที่จะต้องระวังรักษาไว้ ซึ่งการใช้ความเร็วจนเกินไปนั้น อาจนำพาตนเองสู่ความเสียหาย หากเกิดอุบัติเหตุอาจเกิดอุบัติเหตุเสียชีวิตและทรัพย์สินได้ แท้จริง อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสไว้ว่า
وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ
ความว่า “พวกท่านทั้งหลาย อย่ายื่นมือของพวกท่านไปสู่ความพินาศ…”
(ซูเราะฮฺ อัลบะเกาะเราะฮฺ 2: 195)
- จะต้องช่วยเหลือผู้ต้องการความช่วยเหลือ
- จะต้องใส่ใจเรื่องความปลอดภัย โดยเฉพาะอย่างยิ่งการโดยสารรถหรือพาหนะอื่น ๆ จะต้องดูว่าอุปกรณ์ไหนสมควรแก้ไข ก็ต้องทำการแก้ไข อุปกรณ์ใดต้องเปลี่ยน ก็ต้องเปลี่ยน ฯลฯ
ข. มารยาทในครอบครัว
1. การกตัญญูต่อบิดามารดา
■ การมีความกตัญญูต่อบิดามารดา
คือ มีความจงรักภักดีต่อท่านทั้งสองโดยเชื่อฟังและปฏิบัติตามในสิ่งที่ท่านทั้งสองสั่งใช้ ตราบใดที่ไม่เป็นการฝ่าฝืนต่ออัลลอฮฺ ﷻ ให้เกียรติท่านทั้งสอง พยายามปรนนิบัติต่อท่านทั้งสองด้วยคำพูด การกระทำ และให้ทรัพย์สินไว้ใช้จ่ายตามความสามารถ
■ สถานะของการกตัญญู
ต่อบิดามารดาในหลักศาสนา
การกตัญญูต่อบิดามารดานับเป็นงานที่ประเสริฐสุดและเป็นการแสดงถึงความจงรักภักดีที่สูงสุดด้วย ซึ่งอัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงกำหนดรองลงมาจากสิทธิของพระองค์ ดังดำรัสของ
อัลลอฮฺ ﷻ ที่ว่า
﴿ وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ﴾
ความว่า “และพระเจ้าของเจ้าได้มีบัญชาให้ทำการเคารพสักการะผู้ใดนอกจากเฉพาะพระองค์เท่านั้น และจงทำดีต่อบิดามารดา”
(ซูเราะฮฺ อัลอิสรออ์ 17:23)
และท่านนบี ﷺ ได้กำหนดให้การกตัญญูต่อบิดามารดาต้องมาก่อนการญิฮาดในหนทางของอัลลอฮฺ ท่านนบี ﷺ ได้ถูกถามว่า การงานอะไรที่อัลลอฮฺ ทรงชื่นชอบที่สุด? ท่านตอบว่า “การทำละหมาดให้ครบตรงตามเวลา” เขาถามต่อว่า “แล้วต่อจากนั้นอะไรอีก?” ท่านตอบว่า : “การต่อสู้ในหนทางของอัลลอฮฺ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5513 และมุสลิม เลขที่ 122)
และท่านนบี ﷺ ได้บอกให้รู้ว่า การเนรคุณต่อบิดามารดาเป็นบาปที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ดังมีรายงานของอะนัส บิน มาลิก ؓจากท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ: الْإِشْرَاكُ بِاللهِ، وَقَتْلُ النَّفْسِ، وَعُقُوْقُ الْوَالِدَيْنِ، وَقَوْلُ الزُّوْرِ – وَشَهَادَةُ الزُّوْرِ »
ความว่า : “ที่สุดของบาปใหญ่ คือ การตั้งภาคีต่ออัลลอฮฺ การฆ่าชีวิต การอกตัญญูต่อบิดามารดา การพูดเท็จ ท่านได้กล่าวว่า : “และการเป็นพยานเท็จ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 6363 และมุสลิม เลขที่ 127)
■ ผลที่ได้รับจากการกตัญญูต่อบิดามารดาทั้งในโลกดุนยาและอาคิเราะฮฺ
การกตัญญูต่อบิดามารดานั้น ส่งผลดีงามแก่เราทั้งใน
โลกดุนยาและโลกอาคิเราะฮฺ คือ
- ก่อให้เกิดความสุขและได้รับชัยชนะทั้งในโลกดุนยานี้และในโลกอาคิเราะฮฺ
- ทำให้ได้รับความพึงพอใจจากอัลลอฮฺ ﷻ ดังฮะดีษรายงานโดยอับดุลลอฮฺ บิน อัมรุ จากท่านนบี ﷺ ว่า : –
«رِضَا اللهِ فِي رِضَا الْوَالِدَيْنِ، وَسَخَطُ اللَّهِ فِي سَخَطِ الْوَالِدَيْنِ»
ความว่า : “ความพอพระทัยของอัลลอฮฺนั้นอยู่ที่ความพึงพอใจของบิดามารดา และความโกรธกริ้วของอัลลอฮฺนั้นอยู่ที่ความกริ้วโกรธของบิดามารดา”
(บันทึกโดย อัตติรมิซีย์ เลขที่ 1899 ดู เศาะฮี้ฮฺ อัลญามิอฺเลขที่ 3507)
3. ทำให้การขอดุอาอฺนั้นได้รับการตอบรับ และขจัดความทุกข์ยาก
ดังเหตุการณ์ชาวถ้ำทั้งสามคน ซึ่งพวกเขาได้เคยทำการงานที่ดีเด่นไว้ และด้วยการงานที่ดีเหล่านั้น อัลลอฮฺก็ได้ทรงให้ความทุกข์ยากของพวกเขาหมดสิ้นไป ซึ่งหนึ่งในงานดีเด่นอย่างยิ่งของพวกเขาก็คือ การกตัญญูต่อบิดามารดาของพวกเขา
ดังมีรายงานจาก อิบนิอุมัร ؓ จากท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«بَيْنَمَا ثَلَاثَةُ نَفَرٍ يَتَمَاشَوْنَ، أَخَذَهُمُ الْمَطَرُ، فَمَالُوا إِلَى غَارٍ فِي الْجَبَلِ، فَانْحَطَّتْ عَلَى فَمِ غَارِهِمْ صَخْرَةٌ مِنَ الْجَبَلِ، فَأَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: انْظُرُوا أَعْمَالًا عَمِلْتُمُوهَا لِلَّهِ صَالِحَةً، فَادْعُوا اللَّهَ بِهَا لَعَلَّهُ يَفْرُجُهَا.
فَقَالَ أَحَدُهُمْ: اللَّهُمَّ إِنَّهُ كَانَ لِي وَالِدَانِ شَيْخَانِ كَبِيرَانِ، وَلِي صِبْيَةٌ صِغَارٌ، كُنْتُ أَرْعَى عَلَيْهِمْ، فَإِذَا رُحْتُ عَلَيْهِمْ فَحَلَبْتُ، بَدَأْتُ بِوَالِدَيَّ أَسْقِيهِمَا قَبْلَ وَلَدِي، وَإِنَّهُ نَاءَ بِيَ الشَّجَرُ، فَمَا أَتَيْتُ حَتَّى أَمْسَيْتُ، فَوَجَدْتُهُمَا قَدْ نَامَا، فَحَلَبْتُ كَمَا كُنْتُ أَحْلُبُ، فَجِئْتُ بِالْحِلَابِ، فَقُمْتُ عِنْدَ رُءُوسِهِمَا، أَكْرَهُ أَنْ أُوقِظَهُمَا مِنْ نَوْمِهِمَا، وَأَكْرَهُ أَنْ أَبْدَأَ بِالصِّبْيَةِ قَبْلَهُمَا، وَالصِّبْيَةُ يَتَضَاغَوْنَ عِنْدَ قَدَمَيَّ، فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ دَأْبِي وَدَأْبَهُمْ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ، فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ، فَافْرُجْ لَنَا فُرْجَةً نَرَى مِنْهَا السَّمَاءَ.
فَفَرَجَ اللَّهُ لَهُمْ فُرْجَةً حَتَّى يَرَوْنَ مِنْهَا السَّمَاءَ.
ความว่า : “ขณะที่ชายสามคนกำลังเดินเล่นกันอยู่
ก็ได้เกิดฝนตกหนัก พวกเขาจึงเข้าไปหลบฝนในถ้ำแห่งหนึ่ง
ในภูเขา ทันใดนั้นก็มีหินก้อนใหญ่จากภูเขานั้น หล่นลงมา
ปิดปากถ้ำ พวกเขาจึงได้พูดแก่พรรคพวกว่า พวกท่าน
จงนึกถึงการงานที่ดีที่สุดที่พวกท่านได้เคยกระทำเอาไว้
ด้วยความบริสุทธิ์ใจต่ออัลลอฮฺ และเป็นงานที่ดีที่สุด
แล้วอ้างอิงเป็นสื่อ (ตะวัซซุล) ต่ออัลลอฮฺด้วยกับงานนั้น
หวังว่าพระองค์จะทรงทำให้ก้อนหินนั้นเปิดออก ดังนั้น
คนหนึ่งในพวกเขาก็ได้กล่าวว่า : โอ้ อัลลอฮฺ ข้าพเจ้ามีบิดา
มารดาที่ชราภาพและมีลูกๆที่ยังเล็กที่ข้าพเจ้ารับผิดชอบ
เลี้ยงดูพวกเขา ซึ่งในแต่ละครั้งที่ข้าพเจ้าได้ไปรีดนม
แล้วเมื่อได้น้ำนมมา ก็จะเริ่มให้บิดามารดาได้ดื่มก่อนเป็น
คนแรก แล้วถึงจะให้ลูก ๆ ของข้าพเจ้าได้ดื่มกิน วันหนึ่ง
เมื่อข้าพเจ้าได้ไปรีดนม ขณะจะกลับ ก็มีต้นไม้ใหญ่ล้ม
ขวางทาง กว่าข้าพเจ้าจะผ่านมาได้ก็ตกเย็นค่ำแล้ว และ
ปรากฏว่าทั้งบิดาและมารดาได้นอนหลับไปแล้ว ทั้ง ๆ ที่
ข้าพเจ้าได้นำภาชนะใส่นมกลับมาเช่นเคย ข้าพเจ้าก็ยืน
คอยอยู่ตรงศีรษะของท่านทั้งสอง โดยไม่กล้าที่จะปลุกท่าน
ทั้งสองให้ตื่น และไม่ต้องการให้ลูก ๆ ดื่มกินก่อนท่าน
ทั้งสอง โดยที่เด็กเหล่านั้นก็ร้องกันเสียงระงมอยู่ตรงเท้า
ทั้งสองข้างของข้าพเจ้า ข้าพเจ้ายืนอยู่เช่นนั้นจนกระทั่ง
รุ่งสาง หากพระองค์เห็นว่าสิ่งที่ข้าพเจ้าได้ทำไปนั้นเป็น
การปรารถนาผลบุญจากพระองค์ท่าน ก็ได้โปรดกรุณาให้
ก้อนหินนั่นได้ขยับไปจากพวกเรา ให้ได้มองเห็นท้องฟ้า
สักนิดหนึ่งเถิด แล้วอัลลอฮฺ ตะอาลา ก็ได้ทรงให้ก้อนหิน
นั้นขยับไปจนกระทั่งพวกเขาแลเห็นท้องฟ้าได้…”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5517 และมุสลิม เลขที่ 4926)
■ โทษของการเนรคุณต่อบิดามารดา
การกตัญญูต่อบิดามารดานั้นมีฐานะอันสูงส่งตามนัยยะ
ตามฮะดีษข้างต้นแล้ว การอกตัญญูต่อท่านทั้งสอง ก็นับว่าเป็นบาปอันมหันต์เช่นกันดังหลักฐานต่อไปนี้
- การอกตัญญูนั้นเป็นบาปใหญ่ ทำให้ต้องเข้าไปพำนักอยู่ในไฟนรก
- ผู้ที่อกตัญญูนั้นจะถูกลงโทษให้เห็นในดุนยานี้ ดังมีรายงานจาก อบี บักเราะฮฺ ว่า ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า
«مَا مِنْ ذَنْبٍ أَجْدَرُ أَنْ يُعَجِّلَ اللَّهُ لِصَاحِبِهِ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا مَعَ مَا يَدَّخِرُ لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ الْبَغْيِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ»
ความว่า : “ไม่มีโทษใดที่สมควรอย่างยิ่ง ที่อัลลอฮฺจะทรงรีบเร่งจัดการลงโทษในดุนยานี้ พร้อมทั้งสะสมการลงโทษเอาไว้อีกในโลกอาคิเราะฮฺยิ่งไปกว่าการละเมิดก่ออธรรมและการตัดขาดเครือญาติ”
(บันทึกโดย อบูดาวูด เลขที่ 4256 อัตติรมิซีย์ เลขที่2511 ท่านกล่าวว่า ฮะดีษฮะซัน เศาะฮีฮฺ และอิบนุ มาญะฮฺเลขที่ 4211 ดู เศาะฮี้ฮฺ อัลญามิอุ เลขที่ 5580)
■ การปฏิสัมพันธ์ตามหลักการศาสนาต่อบิดามารดาที่มิได้เป็นมุสลิม:
จำเป็นผู้ที่เป็นบุตรจะต้องอยู่ใกล้ชิดและปฏิบัติกับบิดาและมารดาของตนอย่างเป็นธรรม แม้ว่าทั้งสองนั้นจะมิใช่เป็นมุสลิมก็ตาม ดังคำตรัสของอัลลอฮฺ ที่ว่า
﴿ وَإِن جَاهَدَاكَ عَلَى أَن تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَاتُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا ﴾
ความว่า : “และถ้าเขาทั้งสองบังคับเจ้าให้ตั้งภาคีต่อข้าโดยที่เจ้าไม่มีความรู้ในเรื่องนั้น เจ้าก็อย่าได้เชื่อฟังปฏิบัติตามเขาทั้งสอง และจงอดทนอยู่กับเขาทั้งสองในโลกนี้ด้วยการทำความดี
(ซูเราะฮฺ ลุกมาน 31:15)
ดังนั้น หลักการศาสนาจึงกำหนดแก่ผู้เป็นบุตรในการที่จะต้องปฏิบัติดีต่อบิดามารดา พร้อมให้ความเอ็นดูเมตตาท่านทั้งสองด้วยความบากบั่น ตลอดจนใช้คำพูดที่นุ่มนวล แต่ว่าจะต้องไม่เชื่อฟังหรือปฏิบัติตามท่านทั้งสองในสิ่งที่เป็นการฝ่าฝืน
อัลลอฮฺ ﷻ เพราะบางทีการปฏิบัติดีต่อทั้งสองนั้นอาจเป็นสาเหตุให้ทั้งสองเห็นดีเห็นงามและยอมรับนับถือศาสนาอิสลามในที่สุดก็เป็นไปได้ เท่ากับว่าบุตรนั้นได้ทำดีต่อบิดามารดาทั้งในโลกดุนยาและโลกอาคิเราะฮฺ
2. ความสัมพันธ์ทางเครือญาติ
■ ความหมายของเครือญาติที่จำเป็นต้องมีความสัมพันธ์
เครือญาติที่จำเป็นต้องเชื่อมสัมพันธ์ต่อพวกเขานั้นคือ ญาติใกล้ชิดที่เกี่ยวพันกันโดยสายเลือดของวงศ์ตระกูล เช่น การเป็นบิดามารดา พี่น้อง ทั้งหญิงและชาย ลุง ป้า น้า อา ที่มีความใกล้ชิดกันตามลำดับชั้น
■ รูปแบบของความสัมพันธ์ที่หลักการศาสนาสั่งใช้
การสานสัมพันธ์ทางเครือญาติ กระทำได้ด้วยการเยี่ยมเยียน ยิ้มแย้มแจ่มใส การยกย่องให้เกียรติ การขอดุอาอฺการให้ความสนใจชีวิตความเป็นอยู่ซึ่งกันและกัน และหยิบยื่นต่อกันทั้งทรัพย์สิน การใช้จ่าย การให้ของกำนัล พร้อมกับ ช่วยเหลือเกื้อกูล เพื่อแบ่งเบาภาระต่างๆ หรือช่วยคุ้มกัน อันตรายระหว่างกัน และทุกๆ เรื่อง อันเป็นที่ทราบดีในหมู่ชนว่าเป็นการนับญาติหรือเชื่อมสัมพันธ์กัน
■ สถานะความสัมพันธ์ทางเครือญาติตามหลักบัญญัติศาสนา
เรื่องเครือญาตินั้นมีสถานะที่ยิ่งใหญ่ในอิสลาม ซึ่งอัลลอฮฺทรงสั่งใช้ให้มีการเชื่อมสัมพันธ์เครือญาติ ห้ามตัดขาดจากกันเพราะจะทำให้เกิดความเสื่อมเสียขึ้นระหว่างกันและกัน ตลอดจนขาดความสัมพันธ์ทั้งโดยส่วนตัวและสังคมส่วนรวม อัลลอฮฺ ได้ตรัสว่า :
﴿ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ ﴾
ความว่า : “และจงเคารพสักการะอัลลอฮฺเถิด และอย่าให้มีสิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นภาคีกับพระองค์ และจงทำดีต่อผู้บังเกิดเกล้าทั้งสอง และต่อผู้เป็นญาติที่ใกล้ชิด…”
(ซูเราะฮฺ อันนิซาอ์ 4: 36)
และมีรายงานจากอบีฮุรอยเราะฮฺ ว่า ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า :
إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الخَلْقَ حَتَّى إِذَا فَرَغَ مِنْهُمْ قَامَتْ الرَّحِمُ، فَقَالَتْ هَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ مِنْ الْقَطِيعَةِ، قَالَ: نَعَمْ، أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ، قَالَتْ: بَلَى، قَالَ: فَذَاكِ لَكِ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ﴿فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا﴾ (محمد: 22-23)
ความว่า : “แท้จริง อัลลอฮฺได้ทรงสร้างสรรพสิ่งทั้งหลายจนครบถ้วน แล้วความเป็นเครือญาติก็ได้ยืนขึ้นและพูดว่า นี่คือการยืนขอของผู้ที่ขอความคุ้มครองให้พ้นจากการตัดขาด? พระองค์ตรัสว่า : ใช่แล้ว เจ้าไม่มีความพึงพอใจอีกหรือในการที่ข้าจะเชื่อมสัมพันธ์กับคนที่เชื่อมสัมพันธ์กับเจ้า และตัดสัมพันธ์กับคนที่ตัดสัมพันธ์กับเจ้า? ความเป็นเครือญาติก็กล่าวว่า : ใช่แล้ว พระองค์ตรัสว่า เป็นเช่นนั้นแหละ แล้วท่านร่อซูล ﷺ ก็กล่าวว่า : พวกท่านจงอ่านเถิดหากต้องการ คือ คำดำรัสของพระองค์ที่ว่า “ดังนั้นหวังกันว่า หากพวกเจ้าผินหลังให้ (การศรัทธา(อีมาน)แล้ว) พวกเจ้าก็จะก่อความเสียหายในแผ่นดินและตัดความสัมพันธ์ทางเครือญาติของพวกเจ้ากระนั้นหรือชนเหล่านี้คือบรรดาผู้ที่อัลลอฮฺทรงสาปแช่งพวกเขา ดังนั้นพระองค์จึงทรงทำให้พวกเขาหูหนวก และทรงทำให้พวกเขาตาบอด พวกเขามิได้พิจารณาใคร่ครวญอัลกุรอานกันดอกหรือ หรือว่าหัวใจของพวกเขามีกุญแจหลายดอกลั่นอยู่ต่างหาก”
(ซูเราะฮฺ มุฮัมมัด 47: 22-24)
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 4455 และมุสลิม เลขที่4634 และสำนวนเป็นของมุสลิม)
■ การช่วยแบ่งเบาภาระของเครือญาติ
การเชื่อมสัมพันธ์ทางเครือญาตินั้นเป็นสิ่งจำเป็น แม้ว่าเครือญาติจะตัดความสัมพันธ์ต่อท่าน ผู้ที่ยังมีสัมพันธ์ทางเครือญาติ ก็จะได้รับผลบุญ ส่วนผู้ตัดขาดเครือญาติก็จะมีบาปและถูกลงโทษ
มีรายงานจากอบีฮุรอยเราะฮฺ ว่า มีชายคนหนึ่งได้พูดกับท่านร่อซูลุลลอฮฺ ว่า โอ้ ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ฉันมีญาติพี่น้องใกล้ชิดอยู่ ฉันได้เชื่อมสัมพันธ์พวกเขาตลอด แต่พวกเขากลับตัดขาดจากฉัน ฉันทำดีต่อพวกเขา แต่พวกเขากลับทำไม่ดีกับฉันฉันมีน้ำใจนึกถึงพวกเขา แต่พวกเขากลับทำเป็นไม่รู้จักฉัน
ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ จึงกล่าวว่า : –
لَئِنْ كُنْتَ كَمَا قُلْتَ فَكَأَنَّمَا تُسِفُهُمْ الْمَلَّ، وَلَا يَزَالُ مَعَكَ مِنْ اللَّهِ ظَهِيرٌ عَلَيْهِمْ مَا دُمْتَ عَلَى ذَلِكَ
ความว่า : “หากท่านเป็นเหมือนกับที่ท่านพูด ก็เสมือนกับว่า พวกเขาเป็นเสมือนทรายที่ร้อน ๆ แต่ทว่ายังคงมีผู้คุ้มครองจากอัลลอฮฺให้แก่ท่าน ให้พ้นความเดือนร้อนจากพวกเขา หากท่านยังคงอยู่ในสภาพนั้น”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 4640)
และท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«لَيْسَ الوَاصِلُ بِالْمُكَافِي، وَلَكِنِ الْوَاصِلُ الَّذِي إِذَا قُطِعَتْ رَحِمُهُ وَصَلَهَا»
ความว่า : “ผู้ที่เชื่อมสัมพันธ์(เครือญาติ)ไม่ใช่ผู้เชื่อมสัมพันธ์เฉพาะกับผู้ที่เชื่อมสัมพันธ์ด้วยเท่านั้น แต่ผู้เชื่อมสัมพันธ์ที่แท้จริงนั้นคือ เมื่อสัมพันธ์เครือญาติเขาถูกตัดขาด เขาก็ต่อสัมพันธ์เครือญาติ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5532)
■ ผลที่เกิดจากการเชื่อมสัมพันธ์ทางเครือญาติ
การมีมารยาทตามหลักการศาสนาในข้อนี้ ส่งผลดีงามแก่ผู้ที่ยึดถือและใช้ปฏิบัติอย่างครบถ้วนสมบูรณ์ ได้แก่
- เป็นการปฏิบัติตามคำสั่งใช้ของอัลลอฮฺ ﷻ และพ้นจากสิ่งต้องห้ามต่างๆของพระองค์
- มีการกระทำหลายสาเหตุที่ทำให้เข้าสวรรค์ และห่างไกลจากการเข้าไฟนรก ได้มีชายคนหนึ่งถามท่านร่อซูลถึงการงานที่ทำให้เข้าสวรรค์และทำให้พ้นจากไฟนรก ดังนั้น
ท่านร่อซูล ﷺ จึงได้กล่าวว่า : –
«تَعْبُدُ اللهَ وَلَا تُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَتُقِيمُ الصَّلَاةَ، وَتُؤْتِي الزَّكَاةَ،وَتَصِلُ الرَّحِمَ»
ความว่า : “ท่านจงเคารพภักดีต่ออัลลอฮฺ และอย่าตั้งภาคีใด ๆ ต่อพระองค์ ดำรงไว้ซึ่งการละหมาด จ่ายซะกาตและเชื่อมสัมพันธ์กันทางเครือญาติ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 1309 และมุสลิม เลขที่ 14)
- อัลลอฮฺ ﷻ ทรงเชื่อมสัมพันธ์ กับผู้ที่เชื่อมสัมพันธ์กับเครือญาติ
- ทำให้มีริซก็กว้างขวางและมีอายุขัยเพิ่มพูน ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ، وَيُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ، فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ»
ความว่า : “ผู้ใดที่ปรารถนาจะให้ริซกีของเขากว้างขวางและยืดเวลาของอายุของตน เขาก็จงเชื่อมสัมพันธ์กับเครือญาติของเขา”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5527และมุสลิม เลขที่ 4639)
- ความรักใคร่ ความสนิทสนมจะเกิดขึ้นในหมู่ญาติพี่น้อง และร่วมมือกันในสิ่งที่เป็นประโยชน์ ตลอดจนช่วยกันแบ่งเบาภาระความทุกข์ยากของผู้ที่ขาดแคลน และสร้างความสงบสันติต่อกัน ห่างไกล จากสาเหตุของการแตกแยก และความขัดแย้ง ชิงดีชิงเด่นซึ่งกันและกัน
3. มารยาทในการขออนุญาต
ตามหลักการพื้นฐานอิสลาม คือการรักษาเขตสงวนส่วนตัวของบุคคล ไม่ไปรุกรานล่วงละเมิด ไม่ว่าเป็นส่วนที่เขาครอบครองโดยฉันทะหรือพื้นที่ส่วนบุคคล เช่น บ้านพักอาศัย ซึ่งเป็นส่วนสำคัญยิ่งแก่เจ้าของผู้ครอบครอง ด้วยเหตุนี้ศาสนาอิสลามจึงได้กำหนดเรื่องของมารยาทอันเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องกระทำ
■ ข้อชี้ขาด (ฮุก่ม) ของการขออนุญาตก่อนเข้าไปในบ้านของผู้อื่น
การขออนุญาตก่อนเข้าบ้านพักอาศัยของผู้อื่นนั้น เป็นมารยาทของอิสลามที่จำเป็นต้องปฏิบัติ อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสว่า : –
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّىٰ تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَىٰ أَهْلِهَا ۚ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
ความว่า : “โอ้ บรรดาผู้ศรัทธาทั้งหลาย พวกเจ้าอย่าเข้าบ้านของผู้ใดที่ไม่ใช่บ้านของพวกเจ้า จนกว่าพวกเจ้าจะขออนุญาตและกล่าวสลามแก่เจ้าของในบ้านนั้นก่อนดังกล่าว เป็นการดีแก่พวกเจ้า เพื่อว่าพวกเจ้าจะได้รำลึกขึ้นได้”
(ซูเราะฮฺ อันนูร 24: 27)
ดังนั้น จึงจำเป็นอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่จะเข้าไปในบ้านของผู้อื่น ต้องขออนุญาตเสียก่อน เช่นเดียวกัน ก็เป็นการสมควรแก่เขาที่จะขออนุญาตเข้าในบ้านของตนเองเช่นกัน
■ ลักษณะของการขออนุญาต
ศาสนากำหนดให้ผู้ขออนุญาตเข้าบ้าน ให้กล่าวสลามว่า
السَّلَامُ عَلَيْكُمْ
(อัสสลามุอะลัยกุม)
แล้วขออนุญาตเจ้าของสถานที่ดังเช่นที่ท่านนบี ﷺ ได้สอนไว้
มีรายงานจากกัลดะฮฺ บิน ฮับบัล ว่า แท้จริง ศอฟวาน บินอุมัยยะฮฺ ได้สั่งเขาพร้อมกับลูกให้นำเอาน้ำนมไปให้ท่านนบี ﷺ ซึ่งขณะนั้นท่านกำลังพักผ่อนอยู่ด้านบนของลำธาร เขาเล่าว่า เมื่อเขาได้เข้าไปหาท่านนบีโดยมิได้กล่าวสลามและมิได้ขออนุญาต
ท่านนบี ﷺ จึงได้พูดว่า :
«ارْجِعْ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟»
ความว่า : “เจ้าจงถอยกลับไป แล้วจงกล่าวสลาม และขออนุญาตก่อนจะเข้ามา”
(บันทึกโดย อัตติรมิซีย์ เลขที่ 271 ท่านกล่าวว่าฮะดีษฮะซัน เมาะรีบ, อบูดาวูด เลขที่ 4508 จากชายคนหนึ่งจากบนีอามิร)
ในฮะดีษบทนี้บ่งชี้ให้กล่าวสลามก่อนขออนุญาตเข้าไป
■ มารยาทในการขออนุญาต
ส่วนหนึ่งจากมารยาทในการขออนุญาตคือ
- ไม่ควรยืนตรงหน้าประตู โดยให้ยืนหลบอยู่ด้านขวาหรือด้านซ้ายของประตู ดังมีรายงานจากท่านอับดุลลอฮฺ บิน บิสรฺแจ้งว่า : –
«أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا أَتَى بَابًا يُرِيدُ أَنْ يَسْتَأْذِنَ لَمْ يَسْتَقْبِلْهُ، جَاءَ يَمِينًا وَشِمَالاً، فَإِنْ أُذِنَ لَهُ وَإِلَّا انْصَرَفَ»
ความว่า : “แท้จริง เมื่อท่านนบี ﷺ ได้มายังหน้าประตูบ้านเพื่อขออนุญาตเข้าบ้านใด ท่านจะไม่ยืนตรงหน้าประตู แต่จะอยู่ตรงด้านขวาหรือซ้ายของประตูนั้น หากได้รับอนุญาต ท่านก็เข้า ถ้าไม่ได้รับอนุญาต ท่านก็กลับ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ ในอัลอะดับ อัลมุฟร็อด เลขที่ 1081)
และเหตุผลที่ท่านนบี ﷺ ทำเช่นนั้นก็เพราะว่า หากยืนตรงหน้าประตู บางทีสายตาอาจไปเห็น สิ่งที่อยู่ภายในบ้าน ซึ่งเจ้าของบ้านไม่ต้องการให้เห็น และนั่นเป็นการผิดวัตถุประสงค์ของหลักบัญญัติในเรื่องการขออนุญาต ด้วยเหตุนี้ ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ จึงกล่าวว่า :
«إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ البَصَرِ»
ความว่า : “แท้จริงแล้ว ที่ให้มีการขออนุญาตนั้นก็เนื่องจากการมอง”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5772 และมุสลิม เลขที่ 4014)
- เมื่อถูกถามว่าเป็นใคร? ต้องบอกชื่อตัวเองให้ชัดเจน เป็นชื่อหรือเป็นนามสกุลก็ได้ ดังมีรายงานจากญาบิร ؓ ท่านกล่าวว่า :
«أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَقَقْتُ البَابَ فقالَ: مَنْ ذا؟، فَقُلْتُ: أَنَا، فَقَالَ: أَنَا أَنَا؟ كَأنَّهُ كَرِهَهَا»
ความว่า : “ฉันได้เข้าไปหาท่านนบี ﷺ …แล้วฉันก็เคาะประตู ท่านถามว่านั่นใคร? ฉันตอบว่า ผมครับ! ท่านกล่าวว่า ผม, ผม, งั้นหรือ? เหมือนกับว่าท่านรังเกียจคำตอบนั้น”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5718 และมุสลิม เลขที่ 4011, 4012)
- ต้องกลับทันทีเมื่อเจ้าของบ้านบอกว่าให้กลับไปก่อน :โดยไม่ลังเลใดๆ หรือรู้สึกแค้นเคือง แท้จริง อัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงกำชับให้ทำเช่นนั้นดังคำตรัสของพระองค์ที่ว่า :
وَإِن قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا ۖ هُوَ أَزْكَىٰ لَكُمْ ۚ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ
ความว่า : “และเมื่อมีการกล่าวแก่พวกเจ้าว่า จงกลับไปก่อน ก็จงกลับไป นั่นมันเป็นการเหมาะสมยิ่งแก่พวกเจ้าและอัลลอฮฺทรงรอบรู้สิ่งที่พวกเจ้ากระทำ”
(ซูเราะฮฺ อันนูร 24: 28)
และท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«الإِسْتِئْذَانُ ثَلَاثٌ فَإِنْ أُذِنَ لَكَ وَإِلَّا فَارْجِعْ»
ความว่า : “การขออนุญาตนั้นมีสามครั้ง ถ้าได้รับอนุญาต ก็เข้าไปได้ หากไม่ได้รับอนุญาต ก็จงกลับไป”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 6806 และมุสลิม เลขที่4077 และสำนวนเป็นของท่าน)
■ การขออนุญาตของเด็กและผู้ที่บรรลุศาสนภาวะต่อบิดามารดาหรือพี่น้องของพวกเขา
อัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงสั่งใช้บรรดาบ่าวของพระองค์ ให้สอนบรรดาลูกๆของพวกเขา ให้ขออนุญาตต่อพวกเขาในการเข้าไปหาพวกเขา ในสามช่วงเวลาที่เจาะจงคือ เวลาพักผ่อนและเป็นช่วงที่ปลดเสื้อผ้าเครื่องนุ่งห่มได้แก่ :-
- ก่อนเวลาทำการละหมาดฟะญัร
- เวลาพักผ่อนหลังละหมาดบ่าย
- หลังละหมาดอิชาอุ เพราะตามปกติแล้ว เป็นเวลาพักผ่อนหลับนอน
ดังที่ อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสไว้ว่า
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ ۚ مِّن قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ۚ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ ۚ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ ۚ طَوَّافُونَ عَلَيْكُم بَعْضُكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ ۚ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
ความว่า : “โอ้ บรรดาผู้ศรัทธาทั้งหลาย จงให้บรรดาผู้ที่มือขวาของพวกเจ้าครอบครอง และบรรดาผู้ที่ยังไม่บรรลุศาสนภาวะในหมู่พวกเจ้า ขออนุญาตพวกเจ้าในสามเวลา คือ ก่อนเวลาละหมาดฟัจญ์ริ และเวลาที่พวกเจ้าถอดเสื้อผ้าในเวลากลางวัน และหลังจากเวลาละหมาดอิชาอฺทั้งสามเวลานี้เป็นเวลาส่วนตัวสำหรับพวกเจ้า หลังจากนี้แล้วก็ไม่เป็นที่น่าตำหนิแก่พวกเจ้า และแก่พวกเขา เพราะพวกเขาวนเวียนรับใช้บางคนในหมู่พวกเจ้า เช่นนั้นแหละที่อัลลอฮฺทรงชี้แจงอายาตทั้งหลายให้เป็นที่ชัดแจ้งแก่พวกเจ้าและอัลลอฮฺเป็นผู้ทรงรอบรู้เป็นผู้ทรงปรีชาญาณ”
(ซูเราะฮฺ อันนูร 24: 58)
ดังนั้น เด็กๆ ทั้งหลาย จึงถูกห้ามมิให้เข้าไปในเวลาดังกล่าวนั้น โดยไม่ขออนุญาต ส่วนเวลาอื่นจากนี้ก็ไม่ต้องขออนุญาตเมื่อจะเข้าส่วนผู้บรรลุศาสนภาวะแล้ว ก็ต้องขออนุญาตทุกเวลา
ดังมีคำตรัสของอัลลอฮฺ ที่ว่า :
وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۚ
ความว่า : “และเมื่อเด็ก ๆ ในหมู่พวกเจ้าบรรลุศาสนภาวะ ก็จงให้พวกเขาขออนุญาต เช่นเดียวกับบรรดาคนก่อนหน้าพวกเขาได้ขออนุญาต…”
(ซูเราะฮฺ อันนูร อายะฮฺที่ 59)
ค. มารยาททางสังคม
1.สิทธิที่พึงปฏิบัติต่อพี่น้องมุสลิม
■ รักใคร่และสนิทสนมเพื่ออัลลอฮฺ
ส่วนหนึ่งจากลักษณะของมุสลิมที่แท้จริงคือ การมอบความรักให้แก่พี่น้องมุสลิมที่เป็นผู้ศรัทธา ซึ่งเป็นความรักที่บริสุทธิ์ใจไม่เกี่ยวข้องกับผลประโยชน์ใดๆทั้งสิ้น ไม่มีสิ่งใดแอบแฝง มีแต่ความรักต่อกันเพื่ออัลลอฮฺ ﷻ รักเนื่องจากเขามีอีมาน และมีการงานที่ดี ความรักเช่นนี้เป็นสิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งเพราะเป็นการงานที่ประเสริฐสุด ดังที่ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«فَقَالَ : إِنَّ أَفْضَلَ الإِيْمَانِ أَنْ تُحِبَّ لِلَّهِ وَتُبْغِضَ لِلَّهِ»
ความว่า : “ความศรัทธาที่ประเสริฐสุดนั้นคือ การที่ท่านรักเพื่ออัลลอฮฺ และโกรธในแนวทางของอัลลอฮฺ”
(บันทึกโดย อะฮฺมัด เลขที่ 21115)
และสิ่งที่บ่งชี้ถึงความประเสริฐของการรักกันเพื่ออัลลอฮฺนั้น
มีฮะดีษระบุว่า แท้จริง ท่านนบี ﷺ ได้นับเอาคนที่มีความรักเช่นนั้น อยู่ในเจ็ดจำพวกที่อัลลอฮฺจะให้เขาอยู่ในร่มเงาของพระองค์ในวันที่ไม่มีร่มเงาใดๆ นอกจากร่มเงาของพระองค์เท่านั้น ดังที่อบีฮุรอยเราะฮฺ ؓ รายงานว่า ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า :
سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ … وَرَجُلَانِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ ، اجْتَمَعَا عَلَيْهِ وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ
ความว่า : “บุคคลเจ็ดจำพวกที่อัลลอฮฺจะทรงให้อยู่ภายใต้ร่มเงาของพระองค์ ในวันที่ไม่มีร่มเงาใดนอกจากร่มเงาของพระองค์เท่านั้น …และชายสองคนที่รักกันในหนทางของอัลลอฮฺ ทั้งขณะที่อยู่ด้วยกัน หรือแยกจากกันก็ยังคงรักกันในหนทางของอัลลอฮฺ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 620 และมุสลิม เลขที่ 1712)
และความรักเพื่ออัลลอฮฺนั้น จะส่งผลอีกประการหนึ่งคือ คนที่รักพี่น้องของเขาเพื่ออัลลอฮฺ จะพบกับความหอมหวานของ การอีมาน ดังมีรายงานจาก อะนัส บินมาลิก ؓ ว่า ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า :-
ثَلَاثٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ وَجَدَ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ، أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا، وَأَنْ يُحِبَّ الْمَرْءَ لَا يُحِبُّهُ إِلَّا لِلَّهِ وَأَنْ يَكْرَهَ أَنْ يَعُودَ فِي الْكُفْرِ كَمَا يَكْرَهُ أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ
ความว่า: “ลักษณะสามประการนี้ ถ้ามีอยู่ในตัวผู้ใด เขาจะพบกับความหอมหวานของการศรัทธา คือ ให้อัลลอฮฺ และร่อซูลของพระองค์เป็นที่รักที่สุดแก่เขามากยิ่งกว่าอื่นใด ทั้งสิ้น, เขามีความรักใคร่บุคคลหนึ่งโดยจะไม่รักนอกจากเพื่ออัลลอฮฺเท่านั้น และมีความรังเกียจที่จะกลับไปยังการปฏิเสธศรัทธา ดังเช่นที่เขารังเกียจที่จะถูกโยนลงนรก”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 15 และมุสลิม เลขที่ 16)
■ การเยี่ยมเยียนกันเพื่ออัลลอฮฺ
ศาสนาส่งเสริมให้เยี่ยมเยียนกันระหว่างพี่น้องเพื่ออัลลอฮฺ เพราะจะทำให้เกิดความสนิทสนมและมีจิตใจผูกพันกัน และเป็นการร่วมมือกันในเรื่องที่ดี คอยตักเตือน สั่งสอนกัน ช่วยกันบำบัดทุกข์ บำรุงสุขต่อกัน
ความประเสริฐของการเยี่ยมเยียนซึ่งกันและกัน มีรายงานจากท่านอบู ฮุรอยเราะฮฺ ؓ ได้เล่าว่า ท่านนบี ﷺ ได้บอกว่า :
أَنَّ رَجُلًا زَارَ أَخَا لَهُ فِي قَرْيَةٍ أُخْرَى، فَأَرْصَدَ اللَّهُ لَهُ عَلَى مَدْرَجَتِهِ مَلَكًا، فَلَمَّا أَتَى عَلَيْهِ قَالَ: أَيْنَ تُرِيدُ، قَالَ: أُرِيدُ أَخَا لِي فِي هَذِهِ الْقَرْيَةِ، قَالَ: هَلْ لَكَ عَلَيْهِ مِنْ نِعْمَةٍ تَرُبُّهَا، قَالَ: لَا غَيْرَ أَنِّي أَحْبَبْتُهُ فِي اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، قَالَ: فَإِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكَ بِأَنَّ اللهَ قَدْ أَحَبَّكَ كَمَا أَحْبَبْتَهُ فِيهِ
ความว่า : “มีชายคนหนึ่งได้ไปเยี่ยมพี่น้องที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ดังนั้นอัลลอฮฺจึงได้มอบหมายให้มะลักท่านหนึ่งคอยเฝ้าดูแลเขา ในขณะเดินทาง และเมื่อมะลักท่านนั้นได้มาที่เขาและถามว่าท่านกำลังจะไปไหน? เขาตอบว่า ฉันกำลังไปหาพี่น้องของฉันคนหนึ่งที่อยู่ในหมู่บ้านนี้ มะลักถามว่า : ท่านมาหาเขาด้วยต้องการผลประโยชน์อะไรบางอย่างหรือไม่? เขาตอบว่า เปล่า! ไม่มี หากแต่ว่าฉันรักเขาเพื่ออัลลอฮฺ ﷻ เท่านั้น มะลักกล่าวว่า : แท้จริงฉันนี้เป็นทูตของอัลลอฮฺมายังท่านเพื่อบอกกับท่านว่า แท้จริง อัลลอฮฺทรงรักท่าน เช่นเดียวกับที่ท่านรักเพื่อนของ ท่านเพื่อพระองค์”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 4656)
มีรายงานจากอบี อิดรีส อัลเคาลานียุ ได้กล่าวว่า :
เมื่อฉันได้เข้าไปที่มัสญิดในกรุงดามัสกัสประเทศซีเรีย ทันใดนั้นฉันก็เห็นเด็กหนุ่มคนหนึ่งที่มีฟันเป็นเงา และมีผู้คนกำลังล้อมรอบเขาอยู่ เมื่อพวกเขาโต้แย้งกันในเรื่องใดก็รีบไปหาเขา และมักจะยึดเอาความคิดเห็นของเขาไป แล้วฉันก็ถามว่า เขาเป็นใครมีผู้ตอบว่า นี่คือ มุอาซ บิน ญะบัล พอถึงวันรุ่งขึ้น ฉันก็รีบมาแต่ฉันกลับพบว่าเขามาก่อนฉันอีก และอิสฮากได้กล่าวว่า ขนาดมาตั้งแต่เที่ยงวันแล้ว ฉันก็เห็นว่าเขากำลังทำละหมาดอยู่ ฉันก็รอจนเขาละหมาดเสร็จ ฉันจึงไปที่ตรงหน้าเขา แล้วกล่าว สลามแก่เขา และกล่าวแก่เขาว่า ขอสาบานด้วยนามอัลลอฮฺว่า แท้จริง ฉันรักท่านเพื่ออัลลอฮฺ เขาบอกว่า เพื่ออัลลอฮฺกระนั้นหรือ? ฉันตอบว่าเพื่ออัลลอฮฺ เขาย้ำอีกว่า เพื่ออัลลอฮฺกระนั้นหรือ? ฉันตอบว่า เพื่ออัลลอฮฺ! แล้วเขาก็ดึงชายเสื้อของฉัน แล้วดึงฉัน เข้าไปหาเขา แล้วบอกว่า ท่านจงรับข่าวดีเถิด เพราะฉันได้ยิน ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า : อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสว่า:
وَجَبَتْ مَحَبَّتِي لِلْمُتَحَابِّينَ فِيَّ، وَالْمُتَجَالِسِينَ فِيَّ، وَالْمُتَزَاوِرِينَ فِيَّ، وَالْمُتَبَاذِلِينَ فِيَّ
ความว่า : “แน่นอนที่ความรักของฉันนั้น จะได้แก่ผู้ที่รักกันเพื่อฉัน ผู้ที่นั่งร่วมกันเพื่อฉัน ผู้ที่เยี่ยมเยียนกันเพื่อฉัน และบรรดาผู้ที่เสียสละเพื่อฉัน”
(บันทึกโดย อิมามมาลิก ในหนังสืออัลมุวัฏเฎาะอุ เลขที่ 1503 และอะฮฺมัด เลขที่ 21021)
■ ช่วยเหลือกันในเรื่องการทำความดีและความยำเกรงต่ออัลลอฮฺ
อัลลอฮฺได้ทรงกำหนดให้บ่าวของพระองค์ร่วมมือกันทำทุกสิ่งที่เป็นความดีแก่พวกเขาและส่งผลดีในความเป็นอยู่ ดังที่ ดังดำรัสของอัลลอฮฺที่ว่า :-
وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ
ความว่า : พวกเจ้าจงสนับสนุนกันในเรื่องความดีและความยำเกรง และอย่าได้ร่วมมือกันในสิ่งที่เป็นบาปและ ความเป็นศัตรู”
(ซูเราะฮฺ อัลมาอิดะฮฺ 5 : 2)
และมีรายงานจากอะบี มูซา จากท่านนบี ﷺ ว่า:
«إِنَّ الْمُؤْمِنَ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَشَبَّكَ أَصَابِعَهُ»
ความว่า: “มุอุมินกับคนมุอุมินนั้น เปรียบเสมือนตัวอาคารที่มันยึดเหนี่ยวซึ่งกันและกัน แล้วท่านก็ประสานนิ้วมือท่านเข้าด้วยกัน…”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 459 และมุสลิม เลขที่
4684)
ลักษณะต่างๆ ที่น่าชมเชยของการให้ความร่วมมือระหว่างมุสลิมด้วยกัน
■ การให้ความร่วมมือกันใช้กันให้ทำดีและห้ามกันมิให้ทำชั่ว
การให้ความร่วมมือนี้เองทำให้เกิดความเข้มแข็งในสังคมด้วยกันสองด้าน คือ ด้านของคุณธรรมความดีและด้านการยับยั้งขัดขวางสิ่งชั่วร้ายเลวทราม แล้วคุณธรรมความดีก็จะแพร่กระจายไปทั่ว และความชั่วก็จะลดน้อยลงและสูญสลายไปในที่สุด อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสว่า :-
وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ
ความว่า: “บรรดาผู้ศรัทธาชายและบรรดาผู้ศรัทธาหญิงนั้น ต่างเป็นผู้ช่วยเหลือเกื้อกูลซึ่งกันและกัน โดยที่พวกเขาจะกำชับกันให้กระทำความดี และห้ามปรามกันมิให้กระทำความชั่ว…”
(บางส่วนจากซูเราะฮฺ อัตเตาว์บะฮฺ 9: 71)
■ การร่วมมือกันสู่ความดี
การให้ความร่วมมือกันในหมู่มุสลิม ในการชี้นำสู่ความดีงาม ก่อให้เกิดความดีต่าง ๆ มากมาย และเป็นการส่งเสริมสนับสนุนกันให้ยึดมั่นในคุณงามความดีนั้น ทำให้ความดีแพร่หลายไปทั่ว
มีรายงานจาก อบู มัสอูด อัลอันศอรีย์ ؓ ว่า:-
جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ: إِنِّي أُبْدِعَ بِي فَاحْمِلْنِي، فَقَالَ: مَا عِنْدِي، فَقَالَ: رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللهِ أَنَا أَدُلُّهُ عَلَى مَنْ يَحْمِلُهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: مَنْ دَلَّ عَلَى خَيْرٍ فَلَهُ مِثْلُ أَجْرِ فَاعِلِهِ
ความว่า: “มีชายคนหนึ่งมาหาท่านนบี ﷺ แล้วกล่าวว่า สัตว์พาหนะของฉันหมดแรงไปต่อไม่ได้แล้ว ขอท่านโปรดมอบพาหนะให้ฉันเดินทางต่อไปด้วยเถิด ท่านนบี ﷺ จึงตอบว่า ฉันไม่มีพาหนะจะให้ท่าน ชายอีกคนหนึ่งจึงกล่าวขึ้นว่า โอ้ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ฉันสามารถชี้แนะเขาไปยังผู้ที่จะมอบพาหนะให้เขาได้ ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ จึงกล่าวว่า: ผู้ใดที่ชี้แนะสู่ความดีงาม เขาจะได้รับผลบุญเสมือนกับผู้ที่ลงมือกระทำความดีนั้น”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 1893)
และมีรายงานจาก อบู ฮุรอยเราะฮฺ ؓ แจ้งว่า แท้จริงท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า :-
مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى، كَانَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ تَبِعَهُ، لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا
ความว่า: “ผู้ใดที่เชิญชวนไปสู่แนวทางที่ถูกต้อง เขาย่อมได้รับผลบุญเช่นเดียวกับผลบุญของผู้ที่ปฏิบัติตามเขา โดยที่สิ่งนั้นมิได้ลดทอนผลบุญของพวกเขาลงแต่อย่างใด”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2674)
■ การให้ความช่วยเหลือผู้ขาดแคลน
การให้ความช่วยเหลือเกื้อกูลแก่คนยากไร้ ขาดแคลนนั้น เป็นการกระชับความสัมพันธ์และความเห็นอกเห็นใจในสังคม อีกทั้งยังเป็นการผ่อนคลายความเดือดร้อนทุกข์ยากของพี่น้องร่วมศรัทธา และยังได้รับผลบุญอันยิ่งใหญ่ ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :-
«الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يُسْلِمُهُ، وَمَنْ كَانَ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ كَانَ اللهُ فِي حَاجَتِهِ، وَمَنْ فَرَّجَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً فَرَّجَ اللهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرُبَاتِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
ความว่า: “มุสลิมเป็นพี่น้องกับมุสลิม เขาจะต้องไม่อธรรมต่อพี่น้อง และจะต้องไม่ทอดทิ้งพี่น้องให้เผชิญความหายนะ และผู้ใดที่คอยช่วยเหลือจัดการธุระของพี่น้องของเขา อัลลอฮฺก็จะทรงช่วยเหลือจัดการธุระของเขา และผู้ใดที่คลี่คลายความทุกข์ยากประการหนึ่งให้แก่มุสลิม อัลลอฮฺก็จะทรงคลี่คลายความทุกข์ยากประการหนึ่งจากบรรดาความทุกข์ยากในวันกิยามะฮฺให้แก่เขา และผู้ใดที่ปกปิดข้อบกพร่องของมุสลิม อัลลอฮฺจะทรงปกปิดข้อบกพร่องของเขาในวันกิยามะฮฺ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 2442 และมุสลิม เลขที่ 2580 จากท่านอับดุลลอฮฺ บิน อุมัร ؓ)
■ การเตรียมความพร้อมแก่ผู้ทำการญิฮาด
การให้ความร่วมมือสนับสนุนผู้ที่จะออกรบในหนทางของอัลลอฮฺ ด้วยการตระเตรียมความพร้อม ทั้งด้านพาหนะ เสบียงสัมภาระ และอาวุธยุทโธปกรณ์ หรือการช่วยดูแลครอบครัวของเขาด้วยดี ผู้ใดปฏิบัติเช่นนั้น เขาจะได้รับอานิสงส์เสมือนกับผู้ที่ออกรบด้วยตนเอง ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า :-
«مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللهِ فَقَدْ غَزَا، وَمَنْ خَلَفَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللهِ بِخَيْرٍ فَقَدْ غَزَا»
ความว่า: “ผู้ใดที่ช่วยจัดเตรียมความพร้อมให้แก่นักรบในหนทางของอัลลอฮฺ ก็เท่ากับว่าเขาได้ออกรบด้วยตนเอง และผู้ใดที่ดูแลครอบครัวของนักรบในหนทางของอัลลอฮฺด้วยดี ก็เท่ากับว่าเขาได้ออกรบด้วยตนเอง”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 2843 และมุสลิม เลขที่ 1895 จากท่านซัยด์ บิน คอลิด อัลญุฮะนีย์ ؓ)
■ การประนีประนอมระหว่างคู่กรณี
เป้าหมายในเรื่องนี้คือ การขจัดข้อพิพาทระหว่างมุสลิมด้วยกันให้หมดสิ้นไป ไม่ว่าจะเป็นเรื่องส่วนตัวหรือส่วนรวม การประนีประนอมและปรับความเข้าใจกันนั้นถือเป็นการกระทำที่ประเสริฐยิ่ง อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสไว้ว่า :-
لَّا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا
ความว่า: “ไม่มีความดีใด ๆ ในการปรึกษาหารืออย่างลับ ๆ ส่วนใหญ่ของพวกเขา เว้นแต่ผู้ที่สั่งกำชับให้บริจาคทาน หรือให้ทำความดี หรือให้ประนีประนอมปรองดองระหว่างผู้คน และผู้ใดกระทำสิ่งดังกล่าวเพื่อแสวงหาความโปรดปรานจากอัลลอฮฺ เราก็จะประทานรางวัลอันยิ่งใหญ่แก่เขา”
(ซูเราะฮฺ อันนิซาอ์ 4: 114)
■ ห่างไกลจากสาเหตุของความขัดแย้งที่นำไปสู่การแตกแยก ทั้งคำพูดและการกระทำ
มุสลิมถูกสั่งใช้ให้ระวังรักษาลิ้นและมือของตนมิให้ไปทำร้ายผู้อื่น ดังฮะดีษของท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ที่ระบุว่า :-
«المُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ»
ความว่า: “มุสลิมที่แท้จริงนั้นคือ ผู้ที่บรรดามุสลิมปลอดภัยจากลิ้นและมือของเขา”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 10 และมุสลิม เลขที่ 40)
ดังนั้น มุสลิมจะต้องไม่พูดจาเสียดสี เยาะเย้ย นินทาใส่ร้ายทั้งต่อหน้าและลับหลัง และต้องไม่พูดยุแยงตะแคงรั่ว อันเป็นเหตุนำมาซึ่งความบาดหมาง ดังที่อัลลอฮฺ ﷻ ได้ตรัสห้ามปรามไว้ว่า :-
﴿وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ ۖ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ ۚ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾
ความว่า: “…และพวกเจ้าอย่าได้ตำหนิติเตียนกันเอง และอย่าได้เรียกขานกันด้วยฉายาอันไม่พึงประสงค์ ช่างเลวร้ายยิ่งนักที่ชื่อแห่งความชั่วช้าจะมาปรากฏหลังจากการศรัทธา และผู้ใดมิได้กลับเนื้อกลับตัว ชนเหล่านั้นคือบรรดาผู้อธรรม”
(บางส่วนจากซูเราะฮฺ อัลหุญุร็อต 49: 11)
และอัลลอฮฺ ﷻ ยังได้ตรัสอีกว่า :-
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ ۖ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ﴾
ความว่า: “โอ้บรรดาผู้ศรัทธาเอ๋ย พวกเจ้าจงหลีกเลี่ยงส่วนใหญ่ของการคาดเดา แท้จริงการคาดเดาบางประการนั้นเป็นบาป และพวกเจ้าอย่าได้สอดแนมข้อบกพร่องของผู้อื่น และอย่านินทาว่าร้ายซึ่งกันและกัน มีใครในหมู่พวกเจ้าชอบที่จะกินเนื้อพี่น้องของตนที่ตายไปแล้วกระนั้นหรือ? พวกเจ้าย่อมรังเกียจมันเป็นแน่แท้ และจงยำเกรงอัลลอฮฺเถิด แท้จริงอัลลอฮฺเป็นผู้ทรงรับการกลับเนื้อกลับตัว ผู้ทรงเมตตาเสมอ”
(ซูเราะฮฺ อัลหุญุร็อต 49: 12)
และท่านนบี ﷺ ได้กล่าวเตือนเรื่องการนินทายุแยงไว้ว่า :-
«لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ نَمَّامٌ»
ความว่า: “ผู้ที่ชอบพูดยุแยงตะแคงรั่ว (นินทาให้แตกแยก) จะมิได้เข้าสวรรค์”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 105 จากท่านฮุซัยฟะฮฺ ؓ)
เช่นเดียวกัน อิสลามห้ามการโกรธเคืองและหมางเมินตัดขาดกัน ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า :-
«لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثِ لَيَالٍ، يَلْتَقِيَانِ فَيُعْرِضُ هَذَا، وَيُعْرِضُ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ»
ความว่า: “ไม่อนุญาตให้มุสลิมหมางเมินตัดขาดพี่น้องของเขาเกินกว่าสามคืน โดยที่เมื่อพบหน้ากันต่างฝ่ายต่างหันหลังให้กัน และคนที่ดีที่สุดในสองคนนั้นคือคนที่เริ่มกล่าวสลามก่อน”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 6077 และมุสลิม เลขที่ 2560 จากท่านอบู อัยยูบ อัลอันศอรีย์ ؓ)
■ ตั้งมั่นบนสิ่งที่ก่อให้เกิดความรักในหนทางของอัลลอฮฺ
อิสลามส่งเสริมให้มีการปลูกฝังความรักใคร่ ความสนิทสนม และความสามัคคีซึ่งกันและกัน ดังที่ท่านอัลบะร็ออ์ บิน อาซิบ ؓ ได้รายงานว่า :-
«أَمَرَنَا رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِسَبْعٍ، وَنَهَانَا عَنْ سَبْعٍ: أَمَرَنَا بِعِيَادَةِ الْمَرِيضِ، وَاتِّبَاعِ الْجَنَازَةِ، وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ، وَإِجَابَةِ الدَّاعِي، وَإِفْشَاءِ السَّلَامِ، وَنَصْرِ الْمَظْلُومِ، وَإِبْرَارِ الْمُقْسِمِ»
ความว่า: “ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้สั่งใช้พวกเรา 7 ประการ และสั่งห้ามพวกเรา 7 ประการ: ท่านสั่งให้พวกเราเยี่ยมเยียนผู้ป่วย, ติดตามส่งขบวนศพ, กล่าวขอพรแก่ผู้จาม (เมื่อเขากล่าวสรรเสริญอัลลอฮฺ), ตอบรับคำเชิญ, กล่าวสลามให้แพร่หลาย, ช่วยเหลือผู้ถูกอธรรม, และช่วยให้คำสาบานของพี่น้องเป็นจริง (เมื่อเขาสาบานให้ทำสิ่งที่ไม่ผิดหลักการ)”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 1239 และมุสลิม เลขที่ 2066)
และท่านนบี ﷺ ได้แจ้งถึงผลบุญอันประเสริฐของการให้สลามว่าคือบ่อเกิดแห่งความรักความผูกพัน โดยกล่าวว่า :-
«وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَا تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا، وَلَا تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا، أَوَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى شَيْءٍ إِذَا فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ؟ أَفْشُوا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ»
ความว่า: “ขอสาบานต่อผู้ที่ชีวิตของฉันอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ว่า พวกท่านจะยังไม่ได้เข้าสวรรค์จนกว่าพวกท่านจะศรัทธา และพวกท่านจะยังไม่ศรัทธาอย่างสมบูรณ์จนกว่าพวกท่านจะรักใคร่กัน ฉันจะชี้แนะสิ่งหนึ่งแก่พวกท่านเอาไหม เมื่อพวกท่านปฏิบัติแล้วพวกท่านจะรักใคร่กัน? นั่นคือจงให้สลามต่อกันให้แพร่หลายในหมู่พวกท่าน”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 54 จากท่านอบู ฮุรอยเราะฮฺ ؓ)
■ การปกปิดข้อบกพร่องและไม่เปิดเผยความลับของพี่น้องมุสลิม
มารยาทอันดีงามของมุสลิมอีกประการหนึ่งคือ การปกปิดข้อบกพร่องและความลับส่วนบุคคล ไม่นำความด่างพร้อยของผู้อื่นไปแพร่กระจายในสังคม ดังนั้นเมื่อพบเห็นข้อผิดพลาดของพี่น้องมุสลิม พึงปกปิดสิ่งนั้นไว้ พร้อมทั้งตักเตือนเขาอย่างลับๆ ให้กระทำความดีและละเว้นความชั่ว ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :-
«لَا يَسْتُرُ عَبْدٌ عَبْدًا فِي الدُّنْيَا إِلَّا سَتَرَهُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
ความว่า: “ไม่มีบ่าวคนใดที่ปกปิดข้อบกพร่องของบ่าวอีกคนหนึ่งในโลกดุนยานี้ เว้นแต่อัลลอฮฺจะทรงปกปิดข้อบกพร่องของเขาในวันกิยามะฮฺ”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2590 จากท่านอบู ฮุรอยเราะฮฺ ؓ)
2.สิทธิและหน้าที่ของเพื่อนบ้าน
■ เพื่อนบ้านมีสิทธิและหน้าที่ต่อกัน
และเพื่อนบ้านมีหลายประเภท
เพื่อนบ้านคือผู้ที่อาศัยอยู่บริเวณใกล้กัน หากเพื่อนบ้านนั้นคือญาติพี่น้อง สมควรอย่างยิ่งที่จะได้รับสิทธิ์มากกว่าเพื่อนบ้านแบ่งออกเป็นมีสามจำพวก : –
- เพื่อนบ้านที่เป็นญาติกันและเป็นมุสลิม เขาก็มีสิทธิ 3 สถานะคือ เป็นเพื่อนบ้าน เป็นญาติพี่น้อง และความเป็นมุสลิม
- เพื่อนบ้านที่เป็นมุสลิม เขาได้รับสิทธิ์ 2 สถานะคือ เป็นเพื่อนบ้าน เป็นมุสลิม
- เพื่อนบ้านที่มิใช่มุสลิม เขาก็มีสิทธิการเป็นเพื่อนบ้าน และถ้าเขาเป็นญาติเขาก็ได้สิทธิของญาติและความเป็นเพื่อนบ้าน
(มุคตะศ็อร มินฮาจญ์ อัลกอศิดีน หน้า 108)
■ บทบัญญัติศาสนาส่งเสริมให้เอาใจใส่ในเรื่องเพื่อนบ้าน
อัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงสั่งใช้ให้ทำดีต่อเพื่อนบ้าน ดังที่พระองค์ได้ตรัสไว้ว่า : –
«وَاعْبُدُوا اللَّـهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ۖ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ۗ»
ความว่า : “และพวกเจ้า จงเคารพสักการะอัลลอฮฺ และอย่าให้สิ่งหนึ่งสิ่งใดเป็นภาคีกับพระองค์ และจงทำดีต่อบิดารมารดา และต่อญาติที่ใกล้ชิด เด็กกำพร้า ผู้ขัดสน เพื่อนบ้านใกล้เคียง และเพื่อนบ้านที่ห่างไกล และเพื่อนบ้านที่อยู่เคียงข้าง และผู้เดินทาง และผู้ที่มือขวาของพวกเจ้าครอบครองอยู่…”
(ซูเราะฮฺอันนิซาอ์ 4 : 36)
และท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า : –
«مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ»
ความว่า : “ญิบรีล ยังคงสั่งเสียฉันในเรื่องของเพื่อนบ้านใกล้เคียง จนฉันคิดว่าจะให้รับมรดกได้”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5556 และมุสลิม เลขที่ 4757 จากฮะดีษ อับดุลลอฮฺ บิน อุมัร และมุสลิม เลขที่ 4756 จากฮะดีษของท่านหญิงอาอิชะฮฺ)
ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า : –
«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، فَلْيُكْرِمْ جَارَهُ»
ความว่า : “ผู้ใดที่ศรัทธาต่ออัลลอฮฺและวันอาคิเราะฮฺ ก็จงให้เกียรติเพื่อนบ้านของเขา”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5560 จากฮะดีษ อบูชุร็อยฮฺ และมุสลิม เลขที่ 67 จากฮะดีษ อบูฮุรอยเราะฮฺ)
และท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ชัดเจนในการห้ามมิให้ก่ออันตรายแก่เพื่อนบ้านว่า : –
«وَاللهِ لَا يُؤْمِنُ، وَاللهُ لَا يُؤْمِنُ، وَاللهِ لَا يُؤْمِنُ، قِيْلَ: مَنْ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: الَّذِيْ لَا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ»
ความว่า : “สาบานต่ออัลลอฮฺว่า เขายังไม่เป็นผู้ศรัทธา-ท่านพูดย้ำสามครั้ง-มีเสียงกล่าวว่า : ใครกันโอ้ท่านร่อซูล ท่านกล่าวว่า : คนที่เพื่อนบ้านของเขาไม่ได้รับความปลอดภัยจากการกดขี่ข่มเหงคดโกงของเขา”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5557 จากฮะดีษ อบีชุร็อยฮฺ)
■ รูปลักษณ์ของการทำดีต่อเพื่อนบ้าน
การทำดีต่อเพื่อนบ้านสิ่งแรกคือการเริ่มให้สลาม เยี่ยมเยียนเขาเมื่อเขาป่วย ปลอบใจเขาเมื่อเขาโดนมุศีบะฮฺ อวยพรเขาเมื่อเขาได้รับความสำเร็จ ให้ความช่วยเหลือเขาเมื่อเขาขาดแคลน พูดจากับเขาอย่างนุ่มนวล ให้คำแนะนำเขาในสิ่งที่ดีมีประโยชน์ ทั้งทางศาสนาและทางโลก คอยตักเตือนเขาเมื่อเขาบกพร่อง คอยให้กำลังใจ แบ่งปัน แจกจ่ายในยามที่เขาขาดแคลน และให้ของกำนัลเมื่อเขาเป็นคนมั่งมีแล้ว ดังเช่นที่ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวกับอบีซัรร์ว่า :
«يَا أَبَا ذَرٍّ: إِذَا طَبَخْتَ مَرَقَةً فَأَكْثِرْ مَاءَهَا وَتَعَاهَدْ جِيرَانَكَ»
ความว่า : “โอ้ อะบาซัรร เมื่อท่านแกง ท่านจงเติมน้ำให้มาก ๆ และเอาไปแจกเพื่อนบ้านของท่านด้วย”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 4785)
และเช่นเดียวกัน ในการทำดีต่อเพื่อนบ้านนั้น คือต้องลดสายตา ไม่มองสิ่งหวงห้ามของเขา และเมื่อเขาไม่อยู่ก็คอยสังเกตดูความต้องการและเป็นธุระให้ครอบครัวเขา
(ดู มุคตะศ็อร มินฮาจญ์ อัลกอศิดีน หน้า 108)
■ ลักษณะการสร้างความเดือดร้อนที่ต้องห้ามตามหลักศาสนา
ห้ามสร้างความเดือดร้อนแก่เพื่อนบ้านไม่ว่าในลักษณะใดก็ตาม ทั้งคำพูดและการกระทำ เช่น
* การสอดแนมความลับ และมองสิ่งหวงห้ามของเขา
* ส่งเสียงรบกวน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเวลาพักผ่อน เช่น หลังเวลาบ่ายหรือตอนกลางคืน
* ทิ้งของสกปรกหน้าประตูบ้านหรือทางเข้าออกของเขา หรือทำให้หนทางคับแคบ
* ทำเป็นหยิ่งยโสใส่เขา หรือล้อเลียน เย้ยหยัน
ง. มารยาทด้านสิ่งแวดล้อม
มารยาทด้านสิ่งแวดล้อม
■ สิ่งแวดล้อมและความสำคัญของการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม
สิ่งแวดล้อมในที่นี้คือ : สิ่งต่าง ๆที่อยู่รอบ ๆตัวเราจากสิ่งที่อัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงสร้างขึ้น เพื่อเป็นการเอื้อประโยชน์ต่อมนุษย์ และให้มนุษย์ได้ใช้ประโยชน์จากสิ่งเหล่านั้นไม่ว่าจะเป็นสัตว์ต่าง ๆ ต้นไม้ทุกชนิดตลอดจนทรัพยากรธรรมชาติทุกชนิด อัลลอฮฺได้ตรัสไว้ว่า :
وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْزُونٍ (١٩) وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ وَمَن لَّسْتُمْ لَهُ بِرَازِقِينَ (٢٠)
ความว่า : “และแผ่นดินนั้น เราได้แผ่มันออกไป และเราได้ทำให้มีเทือกเขาสำหรับเป็นที่ยึดอย่างมั่นคง และเราได้ให้ทุกสิ่งงอกเงยออกมาอย่างสมดุล และในแผ่นดินนั้นเราได้ทำให้มีปัจจัยยังชีพแก่พวกเจ้า และแก่ผู้ที่พวกเจ้ามิได้เป็นผู้ให้ปัจจัยริซกีย์แก่เขา”
(ซูเราะฮฺ อัลฮิจญ์รุ 15: 19,20)
และอัลลอฮฺ ยังตรัสอีกว่า :
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّن نَّبَاتٍ شَتَّىٰ (٥٣) كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ ۗ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّأُولِي النُّهَىٰ (٥٤)
ความว่า : “พระผู้ทรงทำให้แผ่นดินเป็นพื้นราบเรียบสำหรับพวกท่าน และทรงทำให้เป็นถนนหนทางสำหรับพวกท่าน และทรงให้น้ำฝนหลั่งลงมาจากฟากฟ้า และเรา (อัลลอฮฺ)ได้ให้พืชผลนานาชนิดออกมาเป็นคู่ ๆ พวกเจ้าจงกิน และจงเลี้ยงดูปศุสัตว์ของพวกเจ้า แท้จริง ในการนั้นแน่นอนย่อมเป็นสัญญาณอันหลากหลายสำหรับปัญญาชน”
(ซูเราะฮฺ ฏอฮา 20: 53,54)
และอัลลอฮฺ ﷻ ยังได้ทรงบอกให้รู้ถึงสิ่งที่มีอยู่ในท้องทะเลที่เป็นริซกีย์ต่าง ๆและเป็นประโยชน์อย่างมากมาย ดังที่ อัลลอฮฺได้ตรัสว่า :
وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٤)
ความว่า : “และพระองค์คือผู้ทรงทำให้ทะเลเป็นแหล่งอำนวยประโยชน์ เพื่อพวกเจ้าจะได้กินเนื้อที่อ่อนนุ่มและสดจากมัน และพวกเจ้าเอาเครื่องประดับออกมาจากมัน สำหรับใช้ประดับประดา และพวกเจ้าจะเห็นเรือแล่นฝ่าคลื่นในท้องทะเล และเพื่อพวกเจ้าจะได้แสวงหาความกรุณาโปรดปรานของพระองค์ และเพื่อพวกเจ้าจักกตัญญูต่อพระองค์”
(ซูเราะฮฺ อันนะฮฺลุ 16: 14)
■ ภาพสะท้อนการให้ความสำคัญของอิสลามต่อสภาพแวดล้อม
ศาสนาอิสลามสนใจเรื่องของสิ่งแวดล้อมในหลายประเด็นด้วยกันเช่น :
* ให้ความสำคัญต่อสถานที่สาธารณะ
มุสลิมจะต้องร่วมมือกันบำรุงรักษาสถานที่ส่วนรวมที่ใช้ประโยชน์ร่วมกัน เช่น มัสญิดสถาน โรงเรียน หรืออาคารต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับวิชาความรู้ หรือองค์กรต่าง ๆ ที่ผู้คนทั้งหลายได้รับประโยชน์ ห้ามมิให้ทำลาย บุกรุก หรือทำให้เสียหาย เพราะการทำเช่นนั้นนับเป็นการทำร้ายและข่มเหงมุสลิมโดยรวม ดังที่อัลลอฮฺได้ตรัสไว้ว่า:
وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِينًا (٥٨)
ความว่า: “และบรรดาผู้กล่าวให้ร้ายแก่บรรดาชายผู้ศรัทธาและบรรดาหญิงผู้ศรัทธาในสิ่งที่พวกเขามิได้กระทำ แน่นอน พวกเขาได้แบกการโกหกกล่าวเท็จและบาปอันชัดแจ้งไว้แล้ว”
(ซูเราะฮฺ อัลอะฮฺซาบ 33: 58)
* ให้ความสำคัญกับถนนหนทาง
อิสลามมีความโดดเด่นชัดเจนในเรื่องการเอาใจใส่ต่อถนนหนทางสัญจรในส่วนต่าง ๆต่อไปนี้:–
- ห้ามกระทำสิ่งที่จะเป็นอันตรายแก่ประชาชน หรือทำให้ทางสัญจรคับแคบลง จนทำให้ไม่สะดวกในการผ่านไปมา เช่น การทำให้ท้องถนนเปื้อนเปรอะสกปรกด้วยสิ่งโสโครก ดังที่ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า
اتَّقُوا اللَّعَّانَيْنِ، قَالُوا: وَمَا اللَّعَّانَانِ يَا رَسُولَ اللهِ؟ قَالَ: الَّذِي يَتَخَلَّى فِي طَرِيقِ النَّاسِ أَوْ فِي ظِلِّهِمْ
ความว่า: “ท่านทั้งหลาย พึงระวังการเป็นคนที่ถูกสาปแช่ง 2 ประเภท คือ ผู้ที่ถ่ายทุกข์ในถนนหนทางของผู้คน หรือในที่พักอาศัยร่มเงา(ใต้ต้นไม้)ของพวกเขา”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 269)
และในฮะดีษอีกบทหนึ่งระบุว่า :
«مَنْ آذَى الْمُسْلِمِينَ فِي طُرُقِهِمْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ لَعْنَتُهُمْ»
ความว่า : “ผู้ใดที่ทำอันตรายต่อผู้คนในทางสัญจร เขาก็ต้องโดนสาปแช่ง”
(บันทึกโดย อัฏเฏาะบะรอนีย์ เลขที่ 3050)
- ส่งเสริมให้ขจัดอันตรายให้พ้นไปจากท้องถนน ดังที่ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ กล่าวว่า :
لَقَدْ رَأَيْتُ رَجُلًا يَتَقَلَّبُ فِي الْجَنَّةِ، فِي شَجَرَةٍ قَطَعَهَا مِنْ ظَهْرِ طَرِيقٍ، كَانَتْ تُؤْذِي الْمُسْلِمِينَ
ความว่า : “แท้จริง ฉันได้เห็นชายคนหนึ่งเดินไปมาในสวรรค์ เนื่องจากต้นไม้ต้นหนึ่งที่ได้เขาตัดมันออกจากท้องถนน เพราะต้นไม้นั้นเป็นอันตรายต่อมุสลิม”
(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 1914)
ท่านนบี ﷺ ถือว่าการขจัดอันตรายให้พ้นไปจากท้องถนนนั้น คือส่วนหนึ่งของความศรัทธา ดังที่ท่านได้กล่าวไว้ว่า :
الْإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ – أَوْ بِضْعٌ وَسِتُّونَ – شُعْبَةً، أَعْلَاهَا: قَوْلُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ، وَأَدْنَاهَا: إِمَاطَةُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ، وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الْإِيمَانِ متفق عليه
ความว่า : “การศรัทธา(อีมาน)นั้น มีเจ็ดสิบหรือหกสิบกว่าแขนง ที่ประเสริฐสุดคือการกล่าวว่า (لَا إِلَهَ إِلَّا الله) “ลาอิลาฮะอิลลัลลอฮฺ” และต่ำสุดคือ การขจัดอันตรายให้พ้นไปจากทางสัญจร และความอายนั้น เป็นแขนงหนึ่งของการศรัทธา”
(มุตตะฟะกุน อะลัยฮฺ)
■ การอนุรักษ์สภาพแวดล้อมเพื่อให้เกิดประโยชน์ด้านหนึ่งด้านใด
การอนุรักษ์สภาพแวดล้อมนั้น เป็นที่ทราบดีในศาสนาอิสลาม ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้ส่งเสริมในการปลูกต้นไม้ที่เป็นประโยชน์ ดังฮะดีษของท่านที่ว่า:
لَا يَغْرِسُ مُسْلِمٌ غَرْسًا، وَلَا يَزْرَعُ زَرْعًا، فَيَأْكُلَ مِنْهُ إِنْسَانٌ، وَلَا دَابَّةٌ، وَلَا شَيْءٌ، إِلَّا كَانَتْ لَهُ صَدَقَةً
ความว่า : “ไม่มีมุสลิมคนใดที่เขาปลูกต้นไม้หรือปลูกพืชผักต้นหนึ่ง แล้วมีคน หรือสัตว์ หรืออะไรก็ตามมาเก็บกิน นอกจากเขาจะได้รับผลบุญเป็นการทำทาน (ศ่อดะเกาะฮฺ)”
(บันทึกโดยมุสลิม 1552)
■ รักษาทรัพยากรให้อยู่ในสภาพเดิม ๆ หากจะทำลายต้องชอบด้วยหลักการ
ทุกสิ่งที่อัลลอฮทรงสร้างมาในพิภพนั้น มีเป้าหมายและฮิกมะห์ในการสร้างสรรพสิ่งเหล่านั้น ถ้าสิ่งถูกสร้างเหล่านั้นต้องสูญสลายไป อันเนื่องจากการทำลายโดยฝีมือมนุษย์นั้นถือเป็นการฝ่าฝืนต่อหลักบัญญัติที่อัลลอฮฺทรงกำหนดไว้ ด้วยเหตุนี้อิสลามจึงได้ส่งเสริมให้ทำดีต่อสัตว์ทั้งหลาย ที่ไม่ก่อให้เกิดอันตราย หรือมีพิษภัย โดยหวังผลบุญอันยิ่งใหญ่จากอัลลอฮฺ และให้จากอัลลอฮฺ ﷻ ดังมีรายงานอบี ฮุรอยเราะฮฺ ว่า ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า :
بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي بِطَرِيقٍ، اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْعَطَشُ، فَوَجَدَ بِئْرًا فَنَزَلَ فِيهَا، فَشَرِبَ ثُمَّ خَرَجَ، فَإِذَا كَلْبٌ يَلْهَثُ، يَأْكُلُ الثَّرَى مِنَ الْعَطَشِ، فَقَالَ الرَّجُلُ: لَقَدْ بَلَغَ هَذَا الْكَلْبَ مِنَ الْعَطَشِ مِثْلُ الَّذِي كَانَ بَلَغَ بِي، فَنَزَلَ الْبِئْرَ فَمَلَأَ خُفَّهُ ثُمَّ أَمْسَكَهُ بِفِيهِ، فَسَقَى الْكَلْبَ فَشَكَرَ اللهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللهِ، وَإِنَّ لَنَا فِي الْبَهَائِمِ أَجْرًا؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فِي كُلِّ ذَاتِ كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ
ความว่า : “ในระหว่างที่ชายคนหนึ่งกำลังเดินทางอยู่ เขาก็เกิดกระหายน้ำอย่างรุนแรง เขาจึงลงไปที่บ่อแห่งหนึ่ง แล้วดื่มน้ำจากบ่อนั้น แล้วก็กลับขึ้นมา แต่ทันใดนั้น เขาได้เห็นสุนัขตัวหนึ่งกำลังเลียดินเปียกอยู่เนื่องจากความกระหาย เขาจึงพูดว่า แน่นอน สุนัขก็คงกระหายน้ำเหมือนกับที่ฉันกระหายน้ำแน่ ๆแล้วเขาก็กลับไปที่บ่อ แล้วเอารองเท้าของเขาตักน้ำจนเต็มแล้วใช้ปากคาบรองเท้านั้นขึ้นมาจากบ่อ และให้สุนัขตัวนั้นได้ดื่มกิน ดังนั้น อัลลอฮฺจึงทรงขอบใจเขา และอภัยโทษให้เขา บรรดาเศาะฮาบะฮฺกล่าวว่า : โอ้ ท่านร่อซูล แม้แต่กับสัตว์พวกนั้นเรายังจะได้รับผลบุญด้วยหรือ? ท่านนบีตอบว่า : “การทำกับทุกสิ่งที่หัวใจยังเปียกชุ่ม (สิ่งมีชีวิตทั้งหลาย) ย่อมได้รับผลบุญ”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 2363 และมุสลิม เลขที่ 4162)
ท่านนบี ﷺ ได้ห้ามทรมานสัตว์โดยให้อดอาหาร หรือทุบตีมัน หรือบรรทุกหลังมันมากจนเกินกำลัง ดังมีรายงานจากอับดิลลาฮฺ บินอุมัร แจ้งว่า ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า:
عُذِّبَتِ امْرَأَةٌ فِي هِرَّةٍ سَجَنَتْهَا حَتَّى مَاتَتْ، فَدَخَلَتْ فِيهَا النَّارَ، لَا هِيَ أَطْعَمَتْهَا وَسَقَتْهَا، إِذْ حَبَسَتْهَا، وَلَا هِيَ تَرَكَتْهَا تَأْكُلُ مِنْ خَشَاشِ الْأَرْضِ
ความว่า : “มีหญิงคนหนึ่งที่ถูกลงโทษเพราะแมวตัวหนึ่ง ที่นางขังมันไว้จนแมวนั้นตาย นางจึงเข้านรกเพราะแมวตัวนั้น โดยที่นางไม่ได้ให้อาหาร และไม่ปล่อยให้มันไปหากินสิ่งที่อยู่บนพื้นดิน”
(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 3482 และมุสลิม เลขที่ 4160)
และครั้งหนึ่งอบูบักร อัศศิดดิ๊ก ได้สั่งเสียแก่ยะซีด บิน อบีซุฟยาน –แม่ทัพที่ท่านได้ส่งยังประเทศซีเรีย– โดยกำชับว่า “จงอย่าสังหารสตรี เด็ก คนชรา ผู้สูงอายุ อย่าตัดต้นไม้ที่มีผลอย่าทำลายอาคารบ้านเรือน อย่าฆ่าแพะแกะหรืออูฐ นอกจากเพื่อประกอบอาหาร อย่าเผาต้นอินทผลัมให้มันบอบช้ำเป็นอันขาด…”
(บันทึกโดย อิมามมาลิก ในหนังสืออัลมุวัฏเฏาะอฺ เลขที่ 858)
■ รักษาสิ่งแวดล้อมมิให้สกปรก:
ศาสนาอิสลามมีบัญญัติให้ปกป้องรักษาสิ่งแวดล้อมมิให้สกปรก เพราะการทำสกปรกนั้น ก่อให้เกิดอันตรายต่อผู้คน ดังมีรายงานจากอุบาดะฮฺ บิน อัศศอมิต แจ้งว่า แท้จริง ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวว่า :
«لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ»
ความว่า : “ไม่ทำอันตรายและไม่ก่อให้เกิดอันตรายใด ๆ”
(บันทึกโดย อะฮฺมัด เลขที่ 21714 อิบนุ มาญะฮฺ เลขที่ 2340,2341
และอิมามมาลิก เลขที่ 1234 จากฮะดีษรายงานโดยอัมรุ บิน ยะฮฺยา อัลมาซินีย์ จากบิดาของท่าน)
และการทำให้สิ่งแวดล้อมสกปรกนั้น ถือเป็นการก่อให้เกิดอันตรายต่อผู้คนทั้งทางด้านสุขภาวะ สาธารณสุข และทางด้านเศรษฐกิจอย่างชัดเจน และการห้ามถ่ายทุกข์ในหนทางสัญจรของผู้คนทั้งหลายนั้นก็คือป้องกันความสกปรกนั่นเอง
■ ในขณะที่ใช้ประโยชน์จากสิ่งแวดล้อม ก็จะต้องไม่ทำอันตรายต่อผู้อื่นในขณะเดียวกันด้วย:
อัลลอฮฺ ﷻ ได้ทรงสร้างสิ่งต่าง ๆ ขึ้นมามากมายทั้งในชั้นฟ้าและแผ่นดิน เพื่อมนุษย์จะได้ใช้ประโยชน์จากสิ่งเหล่านั้นตามความสามารถของเขา ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า :
﴿هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا﴾
ความว่า : “พระองค์คือผู้ทรงสร้างสิ่งที่อยู่ในแผ่นดินทั้งมวลไว้เพื่อพวกเจ้า”
(ซูเราะฮฺ อัลบะเกาะเราะฮฺ 2: 29)
และพระองค์ได้ตรัสอีกว่า :
وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (١٣)
ความว่า : “และพระองค์ทรงทำให้สิ่งที่อยู่ในฟากฟ้าทั้งหลายและสิ่งที่อยู่ในแผ่นดินเพื่อเป็นประโยชน์แก่พวกเจ้าทั้งหมดนี้ล้วนมาจากพระองค์ทั้งสิ้น…”
(ซูเราะฮฺ อัลญาษิยะฮฺ 45:13)
การใช้ประโยชน์จากสิ่งแวดล้อมมีเงื่อนไขอยู่ว่า เมื่อใช้ประโยชน์จากสิ่งต่าง ๆนั้นแล้ว ต้องไม่ก่อให้เกิดโทษหรืออันตรายต่อผู้อื่น บรรดานักวิชาการด้านฟิกฮฺจึงได้แบ่งเนื้อหาดังกล่าวเอาไว้หลายตอนเช่น กล่าวถึงฮุก่มของเพื่อนบ้านใกล้เรือนเคียง คือไม่เป็นการถูกต้องสำหรับมนุษย์ที่จะไปทำร้ายผู้อื่น เช่น กิ่งไม้เป็นต้น ไม่ว่าจะด้วยความพึงพอใจของเขาหรือไม่ก็ตาม และไม่อนุญาตให้ทำรางน้ำจากบ้านของตนโดยให้ไหลไปลงบนพื้นหรือถนนของผู้คนทั้งหลาย หรือนำเก้าอี้ออกมากีดขวางเส้นทางจราจร และห้ามแม้แต่ในที่ของตนเองที่เมื่อทำแล้วไปก่อให้เกิดเป็นอันตรายแก่ผู้อื่นที่อยู่เคียงข้าง เช่น ห้องน้ำ เตาไฟ ฯลฯ หรืออื่นๆ และนี่คือสิทธิของเพื่อนบ้านเพียงคนเดียว ยังมีข้อห้ามรายละเอียดขนาดนี้แล้ว สิ่งที่ก่ออันตรายต่อส่วนรวมหรือสาธารณะชนหมู่มากสมควรยิ่งในการที่จะต้องระวังดูแลรักษา
