แบบอย่างของจริยธรรมในด้านความประพฤติ

ท่านนบี ﷺ ได้กำหนดบัญญัติเกี่ยวกับมารยาทในการรับประทานอาหารและเครื่องดื่มไว้แก่ประชาชาติของท่าน เพื่อให้พวกเขามีภาพลักษณ์ที่ดูดีงามที่สุดทางด้านมารยาทและการรำลึกถึงพระผู้ทรงประทานความโปรดปรานและปัจจัยต่างๆ แก่พวกเขา และส่วนหนึ่งของมารยาทดังกล่าวได้แก่

กล่าว “บิสมิลลาอฮฺ” ก่อนนั่งรับประทานหรือดื่ม และกล่าว “อัลฮัมดุลิลลาฮฺ” หลังเสร็จจาการรับประทานหรือดื่ม

มุสลิมควรกล่าวเมื่อจะเริ่มรับประทานหรือดื่มว่า ( بِسْمِ اللهِ ) บิสมิลลาฮฺ “ด้วยพระนามของอัลลอฮฺ” มีรายงานจากท่านอุมัร บิน อบีสะละมะฮฺ ؓ ว่า ท่านกล่าวว่า : เมื่อฉันเป็นเด็กภายใต้การดูแลของท่านนบี ﷺ (ขณะรับประทานอาหาร) มือของฉันจะหยิบอาหารไปทั่วสำรับอาหาร ท่านร่อซูล ﷺ จึงกล่าวสอนฉันว่า :

يَا غُلَامُ سَمِّ اللهَ، وَكُلْ بِيَمِينِكَ، وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ فَمَا زَالَتْ تِلْكَ طِعْمَتِي بَعْدُ

ความว่า : “เด็กน้อยเอ๋ย! จงกล่าว “บิสมิลลาฮฺ” และทานอาหารด้วยมือขวา และจงทานอาหารที่อยู่ตรงหน้าเจ้า หลังจากนั้น มันก็ติดเป็นนิสัยของฉันมาตลอด”

^{(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5376, และมุสลิม เลขที่ 2002)}

และหากลืมกล่าว “บิสมิลลาฮฺ” ก่อนรับประทานอาหาร และนึกขึ้นได้ในขณะกำลังรับประทานอาหารอยู่ก็ให้กล่าวทันทีว่า :

(بِسْمِ اللَّهِ أَوَّلَهُ وَآخِرَهُ)

^{(บันทึกโดย อบูดาวูด เลขที่ 3767 และอัตติรมิซีย์ เลขที่ 1858 และท่านกล่าวว่า ฮะดีษฮะซัน เศาะฮีหฺ)}

ความว่า : “ด้วยพระนามของอัลลอฮฺ ทั้งตอนแรกและตอนสุดท้าย”

ประโยชน์ของการกล่าว “บิสมิลลาฮฺ” นั้นเพื่อเป็นการป้องกันจากการรังควานของชัยฏอนที่จะมาเข้าร่วมรับประทานอาหารด้วย ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า

«إِنَّ الشَّيْطَانَ يَسْتَحِلُّ الطَّعَامَ أَنْ لَا يُذْكَرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ»

ความว่า : “แท้จริง ชัยฏอนจะเข้าร่วมรับประทานอาหารที่ไม่ได้ถูกกล่าวพระนามของอัลลอฮฺ”

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2017)}

ทานอาหารที่อยู่ตรงหน้า และไม่ทานอาหารที่อยู่ตรงหน้าผู้อื่นหรือตรงกลางสำรับ

ส่วนหนึ่งจากมารยาทของการรับประทานอาหาร คือ เมื่อบุคคลใดร่วมรับประทานกับผู้อื่นก็ให้รับประทานอาหารที่อยู่ตรงหน้า ดังที่ท่านนบี ﷺ ได้ชี้แนะ อุมัร บิน อบี สะละมะฮฺ ในฮะดีษของท่านที่ว่า :

«وَكُلْ مِمَّا يَلِيكَ»

ความว่า : “…และเจ้าจงรับประทานอาหารที่อยู่ตรงหน้าเจ้า…”

นั่งรับประทานอาหารและดื่ม และไม่ยืนหรือนั่งเอกเขนก

ส่วนหนึ่งจากมารยาทของการรับประทานอาหาร คือ ต้องนั่งรับประทานอย่างเรียบร้อยโดยไม่พิงกาย เนื่องจาก

ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :

«إِنِّي لَا آكُلُ مُتَّكِئًا»

ความว่า : “แท้จริง ฉันจะไม่รับประทานอาหารในลักษณะที่นอนเอกเขนกพิงกาย”

^{(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5398, 5399)}

คำว่า “นอนพิงกาย” หมายถึงการนอนเหยียดยาวไปในทางใดทางหนึ่งโดยเอามือพิงไว้หรือพิงด้วยสิ่งอื่น และบางคนอธิบายว่าหมายถึง การนั่งเอกเขนก

^{(ฟัตฮุลบารีย์ เล่ม 9 หน้า 541, ซุบุลุสสลาม เล่ม 3 หน้า 119)}

การนั่งดื่ม

มารยาทหนึ่งของการดื่มน้ำ คือ มุสลิมจะต้องนั่งดื่ม เพราะการนั่งดื่มเป็นการปฏิบัติที่สมบูรณ์ที่สุด เป็นวิธีที่สอดคล้องกับการปฏิบัติของท่านนบี แต่ก็อนุญาตให้ยืนดื่มได้ เนื่องจากมีหลักฐานที่เศาะฮีหฺ จากท่านนบี ﷺ ว่าท่านเคยยืนดื่ม และหลักฐานการอนุญาตให้ยืนดื่มดังกล่าวได้เปลี่ยนความหมายของการห้ามยืนดื่มที่มีรายงานจากท่านนบี ﷺ

ท่านฮาฟิซ อิบนุ ฮะญัร ได้กล่าวว่า :

และที่ฉันเข้าใจคือ ฮะดีษต่างๆ ที่รายงานว่าท่านนบี ﷺ ยืนดื่มนั้นบ่งชี้ถึงการอนุญาตให้กระทำเช่นนั้น ส่วนฮะดีษที่ห้ามนั้น บ่งชี้ถึงการส่งเสริมและการสนับสนุนให้ปฏิบัติในสิ่งที่เหมาะสมกว่า

^{(ดู ฟัตฮุลบารีย์ เล่ม 10 หน้า 83 )}

ทานอาหารและดื่มน้ำด้วยมือขวา

การรับประทานอาหารและการดื่มมือขวาเป็นมารยาทที่วาญิบ(จำเป็น)ต้องยึดปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ซึ่งท่านนบี ﷺ ได้กำชับให้อุมัร บิน อะบี สะละมะฮฺ ปฏิบัติเช่นนี้ ท่านกล่าวว่า :

“เจ้าจงทานด้วยมือขวาของเจ้า”

และครั้งหนึ่งท่านนบี ﷺ เห็นชายคนหนึ่งกินด้วยมือซ้าย ท่านจึงกล่าวกับชายคนนั้นว่า

“เจ้าจงทานด้วยมือขวาของเจ้า”

ชายคนนั้นตอบว่า :

“ฉันไม่สามารถทำได้ (เขาพูดด้วยความอวดดี ทั้ง ๆ ที่ไม่มีอุปสรรคในการรับประทานด้วยมือขวา)

ดังนั้น ท่านนบี ﷺ จึงได้สาปแช่งเขาว่า

“เจ้าจะไม่สามารถ (ทานด้วยมือขวา) ตลอดไป!”

หลังจากนั้นชายผู้นั้นก็ไม่สามารถยกมือขวาของตนได้อีกเลย

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2021)}

เพราะหลังจากนั้น มือขวาของเขาได้กลายเป็นอัมพาตทำให้ไม่สามารถยกถึงปากได้ ฮะดีษนี้บ่งชี้อย่างชัดเจนว่าไม่อนุญาตหรือห้ามรับประทานด้วยมือซ้าย

แท้จริงแล้ว ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวว่า ชัยฏอนนั้น จะกินและดื่มโดยใช้มือข้างซ้ายของมัน

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2020)}

ทานอาหารด้วยสามนิ้ว เลียนิ้วหลังจากทานเสร็จและเลียภาชนะ

ตามหลักการของซุนนะฮฺ นบี ﷺ ให้รับประทานด้วยนิ้วมือสามนิ้ว คือ นิ้วกลาง นิ้วชี้และนิ้วโป้ง (นิ้วหัวแม่มือ) และเมื่อเสร็จสิ้นการรับประทานอาหาร ก็ให้เลียนิ้วก่อนจึงค่อยล้างมือให้สะอาด

มีรายงานจาก กะอฺบ์ บิน มาลิก ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุ ท่านกล่าวว่า:

رَأَيْتُ رَسُوْلَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْكُلُ بِثَلَاثِ أَصَابِعَ، فَإِذَا فَرَغَ لَعِقَهَا

ความว่า “ฉันเห็นท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ รับประทานอาหารด้วยสามนิ้ว เสร็จแล้วท่านก็เลียมัน”

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2033)}

มีซุนนะฮฺส่งเสริมให้เลียภาชนะที่มีอาหารติดอยู่ เมื่อรับประทานเสร็จ

รายงานจากญาบิร ؓ เล่าว่า “แท้จริง ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ใช้ให้เลียนิ้วมือและภาชนะ และท่านกล่าวว่า:

«إِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ فِي أَيِّ طَعَامِكُمُ الْبَرَكَةُ»

ความว่า “แท้จริง พวกท่านไม่สามารถทราบได้ว่าความจำเริญ(บะเราะกะฮฺ) อยู่ ณ ส่วนใดในอาหารของพวกท่าน”

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2034)}

หมายความว่า อาจเป็นไปได้ว่าความจำเริญ (บะเราะกะฮฺ) และประโยชน์ของอาหารอันมากมายนั้นจะอยู่ในอาหารส่วนที่ท่านเลียก็อาจเป็นไปได้

^{(อิบนุ อัลอุษัยมีน, ชัรฮฺ เศาะฮีหฺ มุสลิม เล่ม 7 หน้า 244)}

กล่าวชื่นชมอาหารและเครื่องดื่มและห้ามตำหนิ

ผู้ใดรู้สึกถูกใจกับอาหารหรือเครื่องดื่มใดๆ ก็ควรกล่าวคำชื่นชมสิ่งนั้น ดังที่มีรายงานจากการกระทำของท่านนบี ﷺ

มีรายงานจากญาบิร ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุ แจ้งว่า

“ท่านนบี ﷺ ได้ร้องขอสำรับอาหารจากครอบครัวของท่าน พวกเขากล่าวว่า ที่บ้านเราไม่มีสิ่งใดๆ นอกจากน้ำส้มสายชูเท่านั้น”

ดังนั้น ท่านจึงขอให้นำน้ำส้มสายชูนั้นมา แล้วท่านก็รับประทานน้ำส้มสายชูดังกล่าว พลันก็กล่าวชื่นชมว่า:

«نِعْمَ الإِدَامُ الخَلُّ، نِعْمَ الإِدَامُ الخَلُّ»

ความว่า “อาหารที่ดีที่สุดคือน้ำส้มสายชู อาหารที่ดีที่สุดคือน้ำส้มสายชู”

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 2052)}

ผู้ที่พระองค์ทรงให้เขามีอาหารรับประทานในแต่ละมื้อนั้น เขาต้องรู้สึกขอบคุณต่อพระองค์ ที่ให้เขามีอาหารรับประทาน หากรสชาดถูกใจให้กล่าวชมและพอใจ หากรสชาดไม่ถูกปากก็ไม่ต้องรับประทานแต่ต้องไม่ตำหนิอาหารนั้น

มีรายงานจาก อบูฮุร็อยเราะฮฺ ร่อฎิยัลลอฮุอันฮุ ท่านกล่าวว่า:

مَا عَابَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَعَامًا قَطُّ، إِنِ اشْتَهَاهُ أَكَلَهُ، وَإِنْ كَرِهَهُ تَرَكَهُ

ความว่า : “ท่านร่อซูล ﷺ ไม่เคยกล่าวตำหนิอาหารใด ๆ เลย หากท่านชอบ ท่านก็รับประทาน และหากไม่ชอบท่านก็ไม่รับประทาน”

^{(บันทึกโดยอัลบุคอรีย์ เลขที่ 5409, มุสลิม เลขที่ 2064)}

ทานแต่พอดีและไม่มูมมาม

มารยาทที่ดีงามประการหนึ่งในการรับประทานอาหาร คือ มุสลิมต้องหลีกห่างจากการรับประทานจนอิ่มเกิน เนื่องจาก ท่านร่อซูลุลลอฮฺ ﷺ ได้กล่าวแนะนำไว้ว่า

مَا مَلَأَ آدَمِيٌّ وِعَاءً شَرًّا مِنْ بَطْنٍ، بِحَسْبِ ابْنِ آدَمَ أَكَلَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ، فَإِنْ كَانَ لَا مَحَالَةَ، فَثُلُثٌ لِطَعَامِهِ، وَثُلُثٌ لِشَرَابِهِ، وَثُلُثٌ لِنَفْسِهِ

ความว่า : “ไม่มีภาชนะใดที่มนุษย์ใส่อาหารจนเต็มที่เลวร้ายไปกว่าท้องของมนุษย์เอง แค่อาหารเพียงไม่กี่คำก็เพียงพอสำหรับมนุษย์แล้วที่จะทำให้เขามีแรงยืนตรงขึ้นได้ หากจำเป็นต้องทานอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ก็ให้แบ่งกระเพาะออกเป็นสามส่วน ส่วนหนึ่งสำหรับอาหาร อีกส่วนหนึ่งสำหรับเครื่องดื่ม และอีกส่วนหนึ่งสำหรับลมหายใจของเขา”

^{(บันทึกโดย อัตติรมิซีย์ เลขที่ 2381 และท่านกล่าวว่าเป็นฮะดีษฮะซัน เศาะฮีหฺ และอัลฮากิม เล่ม 4 หน้า 121 และกล่าวว่า เศาะฮีหฺ และอัซซะฮะบีย์ก็ยอมรับ)}

มีรายงานจากอิมาม อัชชาฟิอีย์ ท่านกล่าวว่า :

ความอิ่มทำให้ร่างกายหนัก ทำให้หัวใจแข็งกระด้าง ทำลายความปราดเปรื่องทางปัญญาทำให้เกียจคร้านในการทำอิบาดะฮฺ

^{(อัลเฆาะซาลีย์, อิฮุยาอ์ อุลูมิดดีน เล่ม 1 หน้า 25)}

คลายลมหายใจนอกภาชนะและไม่ดื่มจากปากภาชนะส่วนกลาง

ส่วนหนึ่งจากมารยาทในการดื่ม คือ ให้พักลมหายใจในขณะดื่มน้ำ อย่างน้อยสามครั้ง โดยให้เอาภาชนะที่ใช้ดื่มออกจากปาก แล้วหายใจครั้งหนึ่ง หลังจากนั้นก็ดื่มต่อ ดังที่มีรายงานจาก ษุมามะฮฺ บิน อับดิลลาฮฺ ท่านกล่าวว่า:

ท่านอะนัส บิน มาลิก จะพักหายใจจากภาชนะในการดื่มจำนวนสองหรือสามครั้ง และได้เล่าว่า แท้จริง ท่านนบี ﷺ ได้พักหายใจในการดื่มจากภาชนะจำนวนสามครั้ง

^{(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5631 และมุสลิม เลขที่ 2028)}

และท่านนบี ﷺ ห้ามไม่ให้ปล่อยลมหายใจขณะดื่มน้ำในภาชนะ โดยกล่าวเตือนว่า

«إِذَا شَرِبَ أَحَدُكُمْ فَلَا يَتَنَفَّسْ فِي الْإِنَاءِ»

ความว่า : “เมื่อคนใดในหมู่พวกท่านดื่มน้ำ ก็จงอย่าหายใจรดลงในภาชนะนั้น”

^{(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5630 และมุสลิม เลขที่ 267 และสำนวนเป็นของอัลบุคอรีย์)}

เพราะจะสร้างความสกปรกแก่คนที่ดื่มหลังจากนั้น และบางทีอาจมีบางสิ่งออกจากปากของเขา แล้วเกิดอันตรายต่อผู้อื่น

ในทำนองเดียวกัน ท่านนบี ﷺ ได้ห้ามมิให้ดื่มจากปากภาชนะตักน้ำหรือถังน้ำ มีรายงานจากอบูสะอีด ท่านกล่าวว่า :

نَهَى رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ اخْتِنَاثِ الْأَسْقِيَةِ : أَنْ يُشْرَبَ مِنْ أَفْوَاهِهَا

ความว่า : “ท่านร่อซูล ﷺ ได้ห้ามฉีกหรือตัดปากภาชนะบรรจุน้ำ แล้วดื่มกินจากปากภาชนะนั้น”

^{(บันทึกโดย อัลบุคอรีย์ เลขที่ 5625 และ มุสลิม เลขที่ 2023)}

รับประทานอาหารโดยเจตนาเพื่อให้มีพละกำลังในการภักดีต่ออัลลอฮฺ

การตั้งเจตนาจะเกิดขึ้นกับทุกสิ่งที่เป็นที่อนุมัติรวมถึงกิจการทางโลกทั้งหลาย ดังนั้น ผู้ใดตั้งเจตนาในการงานทางโลกและกิจการปกติทั่วไปของเขาเพื่อเป็นการช่วยสนับสนุนการทำหน้าที่ในสิทธิอันพึงปฏิบัติต่ออัลลอฮฺ การปฏิบัติสิ่งที่เป็นวาญิบ และสิ่งที่เป็นการส่งเสริมให้กระทำ และนำเจตนาอันดีงามดังกล่าวไปใช้ในการรับประทานอาหาร การดื่ม การนอน การพักผ่อน การประกอบอาชีพ ตลอดจนกิจกรรมทั่วไป การงานเหล่านั้นก็จะกลายเป็นการอิบาดะฮฺ และอัลลอฮฺจะประทานบะเราะกะฮฺในการงานของเขา และจะเปิดประตูแห่งความดีงามและปัจจัยยังชีพแก่เขาอย่างไม่สามารถคณานับได้และไม่เคยคาดคิดมาก่อน

^{(อิบนุ สะอฺดีย์, บะฮฺญะฮฺ กุลูบ อัลอับร็อร หน้า 12)}

สิ่งที่บัญญัติให้กระทำสำหรับผู้ที่ไปร่วมงานเลี้ยงในขณะที่ถือศีลอด

สำหรับผู้ถือศีลอดที่ได้รับเชิญให้ไปทานอาหารส่งเสริมให้เขาขอดุอาอฺให้กับเจ้าภาพให้ได้รับการอภัยโทษ และมีศิริมงคลในชีวิตและอื่นๆ ฯลฯ

^{(อันนะวะวีย์, ชัรฮุเศาะฮีหฺ มุสลิม เล่ม 9 หน้า 236)}

ท่านนบี ﷺ ได้กล่าวไว้ว่า :

إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ فَلْيُجِبْ، فَإِنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُصَلِّ، وَإِنْ كَانَ مُفْطِرًا فَلْيَطْعَمْ

ความว่า : “เมื่อคนหนึ่งคนใดในหมู่พวกท่านได้รับเชิญให้ไปทานอาหาร ก็จงตอบรับการเชิญนั้น หากเขากำลังถือศีลอด ก็จงดุอาอฺให้กับผู้เชิญ และถ้าไม่ถือศีลอด ก็จงไปรับประทานอาหารตามคำเชิญ”

^{(บันทึกโดย มุสลิม เลขที่ 1431)}

โปรดติดตามตอนต่อไป